آموزش پرستاری در بیمارستان

زمان تقریبی مطالعه: 10 دقیقه

واحد آموزش پرستاری با فراهم آوردن بستری مناسب، خدمات آموزشی مستمر، کارآمد و مؤثر را به کلیه گروه های پرستاری در راستای حفظ کرامت انسانی و ارتقای سلامت جامعه بر اساس منشور حقوق بیمار ارائه می کند. به طور کلی، سازمانی که به رشد کمی و کیفی دانش و مهارت کارکنان خود اهمیت می دهد و فعالیت های آموزشی منظمی را انجام می دهد، کارکنان مهارت های خود را توسعه می دهند و یاد می گیرند که آنها را یاد بگیرند و به کار گیرند. در چنین سازمانی، نوآوری، آگاهی و ارتقای دانش به یک رفتار عادی تبدیل می شود و موفقیت در دستیابی به اهداف سازمانی امری قطعی است و سازمان هرگز دچار رکود فکری نمی شود.

اهداف آموزش پرستاری در بیمارستان

واحد آموزش پرستاری بر اساس برنامه راهبردی دانشگاه علوم پزشکی تهران و برنامه های عملیاتی بیمارستان، اهداف کلی خود را در زمینه آموزش به شرح زیر اعلام می دارد:

محدوده خدمات آموزشی (پرسنلی) و تحقیقاتی:

• تقویت فرآیندهای آموزشی و پژوهشی
• برای افزایش سطح تحصیلات کارکنان

محدوده ارائه خدمات پزشکی:

• بهبود گزینه های درمانی با افزایش دانش کارکنان
• توسعه کمی و کیفی طیف خدمات
• افزایش مستمر رضایت مشتری

راهبرد واحد آموزش پرستاری

خط مشی واحد آموزشی در راستای راهبرد دانشگاه و معاونت درمان و بیمارستان به شرح زیر است:

• بهبود آموزش در گروه های پرستاری
• ارتقای کیفیت سیستم نظارت و ارزشیابی فعالیت های آموزشی و ارتقای شاخص ها
• توسعه رویه های نظارت
• افزایش سرانه آموزش پرستاری

نیاز به کمک پرستار

در سال های اخیر، رهبران وزارت بهداشت طرح هایی را برای رفع کمبود پرستار و کمک پرستار در مراکز درمانی ارائه کرده اند. بر اساس این طرح، دوره های کمک پرستاری توسط موسسات وابسته به وزارت بهداشت برگزار شد. هزاران دستیار پرستار در بیمارستان ها، مراکز درمانی و بخش های اورژانس در این دوره ها به کار گرفته شده اند.

معاونت امور پرستاری، انجمن پرستاران کشور، گروه علوم بهداشتی و درمان دانشگاه علوم پزشکی، جهاد دانشگاهی، مراکز خصوصی دارای مجوز، انجمن نظام سلامت و مراکز ارتقای امور پرستاری سه ماه و یک ماه می باشند. سالها آموزش دستیار پرستاری آموزش در قالب دوره های عملی و برنامه های آموزشی انجام می شود و فرد پس از گذراندن دوره در امتحانات مورد سنجش قرار می گیرد.

پس از آموزش های لازم و یادگیری عملی در طول دوره، از شرکت کنندگان در دوره مورد آزمایش قرار می گیرد. حداقل نمره قبولی برای دوره 3.5 امتیاز است. پس از اتمام موفقیت آمیز تحصیلات، فرد به عنوان  کارورز در یک موسسه پزشکی مشغول به کار می شود.

آموزش پرستاری در بیمارستان برای چه افرادی مفید است؟

1. افراد با گذراندن دوره و کسب مهارت می توانند در مطب، بیمارستان و درمانگاه مشغول به کار شوند.
2. دستیاران پرستاری می توانند با گذراندن این دوره سطح مهارت خود را ارتقا دهند.
3. افراد عادی که در خانه خود فرد بیمار دارند یا بیمار تازه از بیمارستان ترخیص شده اند می توانند از بیمار خود مراقبت کنند. با آموزش پرستاری فرد در مورد نحوه مراقبت کامل از پرستار سالمند در منزل آگاهی کسب می کند.
4. با پیگیری دوره، افراد عادی می توانند از سالمندان خود در منزل مراقبت کنند و از هزینه های گزاف پرستاری در منزل برای بیماران بکاهند.

سر فصل های دوره پرستاری در بیمارستان

با آموزش دستیار پرستاری بالینی، می توانید نحوه مراقبت از بیماران را بیاموزید. به عنوان مثال به یک بیمار CPR یا کاملاً در بستر، نحوه برداشتن بیمار و انتقال او به ویلچر به دقت و عملی آموزش داده می شود.

برای درمان زخم بستر بیماران مبتلا به این بیماری چه راه های موثری برای پیشگیری از آن وجود دارد؟ از طرف دیگر، ممکن است بیمار در خانه داشته باشید و باید علائم حیاتی خود را بررسی کنید و اگر تغییراتی در علائم شما وجود داشت به پزشک خود اطلاع دهید. شما راه درست گرفتن علائم حیاتی را یاد گرفته اید. در زیر برخی از موضوعات مطرح شده در این دوره آورده شده است.

اخلاق حرفه ای پرستار

اولین مورد اخلاق حرفه ای در کار است، به شما آموزش داده می شود که در خانه با هر بیمار چگونه رفتار کنید و چه نکاتی را رعایت کنید تا بتوانید آن بیمار را آرام کنید. به عنوان مثال، اگر شما بیماری دارید که مبتلا به بیماری آلزایمر بوده ممکن است ناگهان خشمگین شده و داد بزند. یا بیماری پارکینسون در خانه و لرزش دست دارد و قادر نیست وسایل خود را به شیوه درست جابجا کند. یا یک بیمار در خانه داشته باشید که اصلا شما را قبول ندارد. (بسیاری از بیماران هستند که به هیچ وجه خانواده خود را نمی پذیرند.) در هنگام برخورد با این بیماران، داشتن رفتار حرفه ای از اهمیت بالایی برخوردار است تا بیمار آرامش خاطر داشته باشد.

بررسی حرارت بدن، قند خون، فشار خون توسط پرستار

گرفتن علائم حیاتی بیمار است. نحوه اندازه‌گیری دمای بدن، نحوه اندازه‌گیری فشار خون، تعیین محدوده‌های طبیعی و خطرناک، مدت زمانی که طول می ‌کشد تا فشار خون بیمار بالا باشد و زمان اطلاع‌رسانی به پزشک همگی در این دوره آموزش داده می ‌شوند.

مانیتورینگ قلب توسط پرستاری

در این دوره مانیتورینگ آموزش داده می شود تا یک دوره کامل و جامع به کاربر ارائه شود. همانطور که می دانید این آموزش مربوط به دوره پرستاری نیست، اما آموزش پایش قلب به دلیل اکسیژن خون شریانی و شیوع بالای بیماری های ویروسی مانند کووید-19 و آنفولانزا بسیار ضروری است. سطح اکسیژن خون در بیماری های ویروسی بسیار مهم است، بنابراین این دوره شامل آموزش های لازم در مورد سطح طبیعی اکسیژن خون و سطوح خطرناک اکسیژن خون بود.

تشخیص موقعیت بیمار در پرستاری

تغییر وضعیت بیمار مطابق با توصیه های جدید، زمان و نکاتی که باید رعایت شود در طول دوره مورد مطالعه قرار گرفت. هنگام حمل و نقل باید از نقاط و قسمت های حساس بدن بیمار استفاده شود تا در حین حمل و نقل آسیبی به بیمار وارد نشود.

این دوره به معرفی روغن های ضد فشار مناسب می پردازد. این بخش از دوره برای همه بیماران در بخش مراقبت های ویژه یا سایر بخش های بیمارستان اعمال می شود. این بسیار مهم است زیرا اگر فردی دچار زخم بستر شود، هزینه های درمان بسیار بالا و روند درمان طولانی است.

طریقه گاواژ کردن بیمار

این دوره نحوه تغذیه لوله ای یا دادن غذا از طریق بینی را آموزش می دهد. افراد مسن ممکن است به دلیل سن بالا، سکته مغزی، ادم ریوی و هر بیماری پزشکی دیگری که دارند، از طریق لوله معده لوله داده شود.

در طول دوره، به افراد می گوییم که چه آزمایشاتی را قبل از معرفی از طریق لوله معده انجام دهند. با انجام این آزمایشات از قرار گرفتن لوله در معده و از نبودن لوله در روده مطمئن می شوید و پس از تایید، گاواژ را وصل کنید.

تزریقات اولیه در پرستاری

این دوره به آموزش تزریقات اولیه مانند تزریق زیر جلدی و عضلانی می پردازد. تزریق زیر جلدی برای افراد مبتلا به دیابت و سرطان بهترین است. تزریق عضلانی از جمله تزریق ویتامین در مدرسه آموزش داده می شود. اما تزریق سرم مستلزم زمان نیست.

آنکادر کردن تخت بیمار

یکی از نکات مهمی که در دوره به آن اشاره شد، چارچوب بندی تخت بیمار است. در واقع به شما می گوید که چه تعداد برگه استفاده شده است و کدام رنگ ها مطابقت دارند. اگر بیمار مدفوع کرده یا غرق شده است چگونه می توان ملحفه ها را عوض کرد و تخت بیمار را دوباره مرتب کرد؟

لباس ایزوله بیمارستانی

گروهی از بیماران به خاطر شرایط ویژه در اتاق های ایزوله  هستند. به عنوان مثال، برای دیدن و معاینه بیماران مبتلا به WBC یا بیماران با سیستم ایمنی پایین یا HIV مثبت، باید ست مخصوص این شرایط را بپوشید. نحوه پوشیدن و درآوردن صحیح این لباس ها به آنها آموزش داده شده است.

احیای مقدماتی و پرستاری اورژانسی

این دوره مقدماتی به نام CPIR هم معروف است. پرستار بعد از این دوره می تواند خدمات پرستاری در منزل را برای بیماری که در خانه دچار حمله قلبی شده انجام دهد. اولین اقدامات موثر در این شرایط قبل از اعزام آمبولانس به محل چیست تا ایمنی بیمار را حفظ کند؟ از آنجایی که دوره طلایی یا همان زمان شروع حمله قلبی بسیار مهم است، اقدامات انجام شده در این زمان عملی و بسیار مهم است. پرستار در این زمان آموزش میبیند تا بهترین و سریع ترین عملکرد را داشته باشد.

پانسمان در پرستاری

آموزش استریل کردن و شستشو محل زخم و پانسمان در این دوره آموزش داده می شود.

اکسیژن درمانی در پرستاری اورژانسی

روش صحیح تزریق اکسیژن از طریق اکسیژن سازها، کپسول اکسیژن، ماسک اکسیژن و کانولای بینی به بیمار آموزش داده می شود.

ارتباطات پرستار در بیمارستان

برای درک عمق خدماتی که مراکزی مانند ارسطو ارائه می‌دهند، باید ابتدا به ریشه‌های نظری پرستاری بازگردیم. در دهه‌های گذشته، مدل‌های پرستاری عمدتاً «وظیفه‌محور» (Task-Oriented) بودند؛ بدین معنا که پرستار مسئول انجام لیست مشخصی از کارها بود. اما تحقیقات نوین نشان داده است که این رویکرد، اگرچه کارآمد به نظر می‌رسد، اما اغلب منجر به نادیده گرفتن روح انسانی بیمار می‌شود. در مقابل، مدل «مراقبت مبتنی بر رابطه» (RBC) که امروزه در پیشرفته‌ترین سیستم‌های سلامت دنیا و همچنین در دستور کار مراکز معتبر ایرانی قرار گرفته، بر این اصل استوار است که مراقبت در بستر «ارتباط» شکل می‌گیرد.مدل RBC بر سه رابطه حیاتی تمرکز دارد که کیفیت نهایی خدمات پرستاری را تعیین می‌کنند:

1. رابطه پرستار با بیمار و خانواده: این هسته مرکزی مراقبت است. پرستار ارسطو می‌آموزد که بیمار را نه به عنوان یک “کیس پزشکی” یا شماره تخت، بلکه به عنوان انسانی با تاریخچه، ترس‌ها و امیدهای منحصر‌به‌فرد ببیند. این دیدگاه باعث می‌شود که در مراقبت از یک سالمند آلزایمری، تنها به دادن دارو اکتفا نشود، بلکه با صبر و همدلی، هویت او محترم شمرده شود.
2. رابطه پرستار با همکاران: مراقبت یک فرآیند تیمی است. در خدمات در منزل، این تیم شامل پزشک، فیزیوتراپ و اعضای خانواده می‌شود. ارتباط موثر و بدون تنش میان این اعضا، شبکه ایمنی را برای بیمار ایجاد می‌کند که خطاهای پزشکی را به حداقل می‌رساند.
3. رابطه پرستار با خود: شاید چالش‌برانگیزترین بخش، مراقبت پرستار از سلامت روان و جسم خود باشد. پرستاری شغلی با فرسودگی بالاست. موسسه ارسطو با درک این موضوع، سیستم‌های حمایتی و آموزشی را برای نیروهای خود فراهم می‌کند تا آن‌ها بتوانند با انرژی و انگیزه بالا بر بالین بیمار حاضر شوند. پرستاری که خود سرشار از آرامش باشد، می‌تواند این آرامش را به بیمار منتقل کند.

مهارت همدلی در پرستاری

در کنار دانش بالینی، آنچه یک پرستار خوب را از یک پرستار عالی متمایز می‌کند، «هوش هیجانی» و مهارت‌های ارتباطی است. تحقیقات نشان می‌دهد که بیمارانی که با پرستاران همدل تعامل دارند، درد کمتری را تجربه می‌کنند و تمایل بیشتری به پیروی از دستورات درمانی دارند. در مرکز پرستاری ارسطو، گزینش نیروها تنها بر اساس مدرک تحصیلی نیست؛ بلکه توانایی فرد در برقراری ارتباط چشمی، گوش دادن فعال و مدیریت بحران‌های عاطفی خانواده سنجیده می‌شود. این رویکرد به‌ویژه در فرهنگ ایرانی که خانواده‌محور است و حضور پرستار در حریم خصوصی منزل حساسیت‌های خاص خود را دارد، اهمیتی دوچندان می‌یابد.

کمک پرستار (CNA) و بهیار: سربازان خط مقدم مراقبت

پایه هرم مراقبت، نیروهای کمک پرستار و بهیار هستند. در ایران، دوره‌های کمک پرستاری (معادل CNA جهانی) دوره‌هایی مهارتی و فشرده (معمولاً یک‌ساله) هستند که توسط مراکزی مانند جهاد دانشگاهی یا انجمن پرستاری برگزار می‌شوند. سرفصل‌های آموزشی این دوره بسیار کاربردی و منطبق با نیازهای روزمره بیماران است.

سرفصل‌های کلیدی دوره کمک پرستاری و بهیاری:

بر اساس مستندات آموزشی، یک کمک پرستار در مرکز ارسطو مهارت‌های زیر را آموخته است:

• آناتومی کاربردی: شناخت کلی دستگاه‌های بدن (قلب، ریه، گوارش) برای درک بهتر وضعیت بیمار.
• اصول پایه احیا (BLS): توانایی انجام ماساژ قلبی و تنفس مصنوعی در شرایط اضطراری تا رسیدن تیم پیشرفته.
• بهداشت و ایمنی: نحوه صحیح حمام کردن بیمار در تخت، تعویض ملحفه بدون جابجایی دردناک بیمار، و پیشگیری از سقوط سالمند.
• تغذیه و گاواژ: مهارت در غذا دادن به بیماران دارای لوله معده (NG Tube) و شناخت رژیم‌های غذایی (دیابتی، کم‌نمک).
• پایش علائم حیاتی: اندازه‌گیری دقیق فشار خون، نبض، تنفس و دمای بدن و گزارش‌دهی موارد غیرطبیعی.

کارشناس پرستاری (BSN): استاندارد طلایی مراقبت بالینی

در سطح بالاتر، پرستاران با مدرک کارشناسی (BSN) قرار دارند. این افراد طی ۴ سال تحصیل دانشگاهی، دانش عمیقی در زمینه‌های فیزیولوژی، فارماکولوژی، پرستاری داخلی-جراحی و مراقبت‌های ویژه کسب کرده‌اند. پرستاران BSN در ارسطو مسئولیت کیس‌های پیچیده مانند بیماران ICU در منزل، مدیریت زخم‌های عمیق و بیماران نیازمند شیمی‌درمانی را بر عهده دارند. تفاوت اصلی آن‌ها با رده‌های پایین‌تر، توانایی «تفکر انتقادی» و «فرآیند پرستاری» (تشخیص، برنامه‌ریزی، اجرا و ارزیابی) است. آن‌ها صرفاً مجری دستورات نیستند، بلکه وضعیت بیمار را تحلیل کرده و تغییرات جزئی را که ممکن است از چشم دیگران دور بماند، شناسایی می‌کنند.

مدارک تحصیلات تکمیلی (MSN و DNP): رهبران بالینی

اگرچه در خدمات مراقبت در منزل کمتر دیده می‌شوند، اما پرستاران با مدارک کارشناسی ارشد (MSN) و دکترای بالینی (DNP) نقش‌های مشاوره‌ای و مدیریتی ایفا می‌کنند. آن‌ها پروتکل‌های مراقبتی را تدوین کرده و بر کیفیت خدمات ارائه‌شده توسط تیم‌های پرستاری نظارت می‌کنند. این سطح از تحصیلات، پرستار را قادر می‌سازد تا به عنوان یک متخصص بالینی (Clinical Nurse Specialist) در حوزه‌هایی مانند مدیریت درد، مراقبت تسکینی یا سلامت سالمندان فعالیت کند. برای شفافیت بیشتر، جدول زیر تفکیک وظایف و صلاحیت‌های رده‌های مختلف پرستاری فعال در مرکز ارسطو را نشان می‌دهد:

عنوان شغلی	مدرک تحصیلی و پیش‌نیازها	صلاحیت‌های بالینی و وظایف اصلی	سطح نظارت مورد نیاز	مناسب برای کدام بیماران؟
مراقب (Companion)	دیپلم + دوره کوتاه مدت تجربی	هم‌صحبتی، آشپزی، نظافت منزل، کمک در خرید، یادآوری داروهای خوراکی	نظارت خانواده و سوپروایزر	سالمندان سالم و تنها، کودکان نیازمند نگهداری
کمک پرستار (CNA)	گواهینامه یکساله کمک پرستاری	گرفتن علائم حیاتی، حمام بیمار، تعویض پوشک، پیشگیری از زخم بستر، گاواژ	نظارت پرستار مسئول	سالمندان پوشکی، بیماران سکته مغزی پایدار
بهیار (LPN)	دیپلم بهیاری (۳ سال)	پانسمان‌های ساده، تزریقات عضلانی، ساکشن دهانی، مراقبت از سوند ادراری	نظارت غیرمستقیم پرستار	بیماران پس از جراحی‌های سبک، شکستگی‌ها
کارشناس پرستاری (RN)	لیسانس پرستاری (۴ سال)	مدیریت کامل دارویی، سرم‌تراپی، پانسمان‌های تخصصی (وکیوم)، کار با ونتیلاتور، آموزش به بیمار	عملکرد مستقل با دستور پزشک	بیماران ICU در منزل، بیماران سرطانی، زخم‌های مزمن
کارشناس ارشد (MSN)	فوق لیسانس (گرایش ویژه/داخلی)	مشاوره تخصصی، مدیریت کیس‌های پیچیده، نظارت بر تیم درمان	مدیریت و رهبری تیم	کیس‌های چندسیستمی پیچیده، مشاوره‌های تخصصی

اهمیت استراتژیک آموزش در فرآیند درمان

یکی از بزرگترین شکاف‌ها در سیستم درمانی بیمارستان‌محور، عدم آموزش کافی به بیمار هنگام ترخیص است. بیمار پس از روزها بستری، با لیستی از داروها و دستورات مبهم به خانه می‌رود و سردرگمی ناشی از عدم آگاهی، منجر به اضطراب، مصرف غلط دارو و در نهایت بستری مجدد می‌شود. آموزش به بیمار، فرآیندی است که طی آن بیمار قدرت می‌گیرد تا مسئولیت سلامت خود را بر عهده بگیرد. تحقیقات نشان می‌دهد که آموزش صحیح می‌تواند هزینه‌های درمان را تا ۳۰٪ کاهش دهد و کیفیت زندگی را به طرز چشمگیری بهبود بخشد.

تحلیل موانع آموزش به بیمار در سیستم درمانی ایران

مطالعات متعدد انجام‌شده در بیمارستان‌های ایران نشان می‌دهد که موانع جدی بر سر راه آموزش مؤثر وجود دارد. پرستاران اغلب «کمبود وقت» و «تراکم کاری بالا» را به عنوان موانع اصلی ذکر می‌کنند. در یک شیفت شلوغ بیمارستانی، پرستاری که مسئولیت ۱۰ بیمار را بر عهده دارد، فرصتی برای توضیح دقیق عوارض داروها یا رژیم غذایی ندارد. علاوه بر این، موانع فرهنگی، زبانی و پایین بودن سطح سواد سلامت در برخی بیماران، ارتباط مؤثر را دشوار می‌کند. محیط‌های شلوغ و پر سر و صدای بیمارستان نیز تمرکز لازم برای یادگیری را از بیمار سلب می‌کند.

راهکار ارسطو: مدل آموزش اختصاصی و خانواده‌محور در منزل

مرکز پرستاری ارسطو با انتقال مراقبت به منزل، بسیاری از این موانع ساختاری را حذف کرده است. در منزل، پرستار «زمان» و «آرامش» را در اختیار دارد. استراتژی‌های آموزشی ارسطو شامل موارد زیر است:

1. روش بازگشت به آموزگار (Teach-Back Method): پرستار پس از آموزش یک مهارت (مثلاً نحوه تزریق انسولین یا تعویض کیسه کلستومی)، از بیمار یا همراه او می‌خواهد که همان کار را انجام دهد یا توضیح دهد. این چرخه تا زمانی که اطمینان کامل از یادگیری حاصل شود، ادامه می‌یابد.
2. استفاده از ابزارهای چندرسانه‌ای: با توجه به اینکه یادگیری بصری برای بسیاری از افراد آسان‌تر است، پرستاران ارسطو از ویدئوهای آموزشی، پمفلت‌های تصویری و نمودارهای رنگی برای توضیح مفاهیم پیچیده استفاده می‌کنند. برای سالمندان، جداول دارویی بزرگ‌نویس و رنگ‌بندی شده طراحی می‌شود.
3. درگیر کردن خانواده (Family Engagement): در فرهنگ ایرانی، خانواده نقش محوری در مراقبت دارد. آموزش‌های ارسطو تنها معطوف به بیمار نیست؛ بلکه “مراقب اصلی” (Primary Caregiver) در خانواده شناسایی شده و تحت آموزش‌های فشرده قرار می‌گیرد. این آموزش‌ها شامل نحوه جابجایی بیمار برای پیشگیری از دیسک کمر مراقب، مدیریت استرس و تغذیه صحیح است.
4. آموزش لحظه‌به-لحظه (Teachable Moments): در محیط منزل، هر تعاملی یک فرصت آموزشی است. پرستار هنگام غذا دادن، در مورد بلع صحیح توضیح می‌دهد و هنگام راه بردن بیمار، اصول تعادل را آموزش می‌دهد. این آموزش‌های خرد و مداوم، بسیار مؤثرتر از یک جلسه کلاس رسمی است.

نتیجه‌گیری

پرستاری، هنر حضور در لحظات شکننده حیات است. مرکز پرستاری ارسطو با تلفیق دانش آکادمیک روز، استانداردهای سخت‌گیرانه گزینش و رویکردی انسانی و همدلانه، توانسته است اعتماد هزاران خانواده تهرانی را جلب کند. چه نیاز به یک همدم مهربان برای دوران سالمندی داشته باشید، چه به یک پرستار متخصص ICU برای مدیریت شرایط بحرانی، ارسطو راهکاری جامع، ایمن و حرفه‌ای ارائه می‌دهد. در نهایت، سرمایه‌گذاری بر روی خدمات پرستاری حرفه‌ای، سرمایه‌گذاری بر روی کیفیت زندگی، حفظ کرامت انسانی و آرامش خاطر خانواده‌هاست.