ساکشن ترشحات بیمار

زمان تقریبی مطالعه: 9 دقیقه

یکی از مشکلاتی که اکثر خانواده ها پس از ترخیص بیماران مبتلا به مشکلات تنفسی با آن مواجه هستند، مراقبت از آنها در منزل است. بیمارانی که مشکلات تنفسی دارند یا از لوله تراکئوستومی استفاده می کنند نیاز به ویزیت پزشک و ساکشن دارند. البته انجام این کار در خانه کمی سخت است و ممکن است اعضای خانواده نتوانند از عهده آن برآیند. به همین منظور اکثر مراکزی که خدمات مراقبتی ارائه می کنند، علاوه بر تزریق سرم در منزل، خدماتی مانند پانسمان زخم، ساکشن و مراقبت از بیمار را نیز انجام می دهند.

فیلم ساکشن ریه

برای مشاهده اطلاعات بیشتر در مورد فیلم ساکشن ریه ویدیو زیر را با دقت مشاهده کنید:

ساکشن چیست؟

ساکشن روشی برای پاکسازی ترشحات با استفاده از فشار منفی و با کمک یک کاتتر ساکشن با اندازه مناسب است. این روش ممکن است توسط یک پرستار سالمند در منزل یا تیم پزشکی در مواقع اضطراری یا به عنوان بخشی از مراقبت از بیمار انجام شود.

هدف از ساکشن دهانی حفظ رطوبت و سلامت حفره دهان بیمار و یا از بین بردن خون و استفراغ در مواقع اضطراری است. همچنین هدف از ساکشن تراشه، پاکسازی ترشحات ریه در بیمارانی است که نمی توانند به طور موثر برای پاکسازی ترشحات ریه سرفه کنند. ممکن است بیمار کاملاً هوشیار باشد یا سطح هوشیاری او کاهش یافته باشد. ساکشن ترشحات مجاری هوایی بیمار را پاک کرده و راه های هوایی را برای جلوگیری از آتلکتازی ثانویه و انسداد باز می کند و اکسیژن رسانی موثر و کافی را به وجود می آورد.

روش های ساکشن ریه و حلق

چهار روش برای ساکشن ترشحات راه هوایی وجود دارد که می توان به صورت زیر آن ها را دسته بندی کرد:

• ساکشن بینی

در شستشوی بینی، لوله ای حاوی ذرات ریز به داخل بینی وارد می شود. این نوع ساکشن در صورت وجود مخاط داخلی زیاد یا مسدود شدن مجاری بینی با ترشحات، مفید خواهد بود.

• ساکشن دهانی

برای ساکشن ترشحات دهان معمولاً از نوک یک لوله پلاستیکی نسبتاً سخت با دسته مکش استفاده می کنند. هنگامی که بیمار به دلیل ناتوانی در بلع مایعات یا غذا قادر به دفع ترشحات ریوی با سرفه یا آسپیراسیون از دهان نباشد، ساکشن دهانی مفید است.

• ساکشن نازوفارنکس و حنجره (ساکشن حلق)

یک لوله پلاستیکی نازک و انعطاف پذیر یا  کاتتر از راه بینی یا دهان به حلق و پشت گلو وارد می شود. این نوع ساکشن زمانی استفاده می شود که ترشحات در پشت گلو جمع شده و بیمار قادر به بلع یا سرفه نباشد.

• ساکشن عمیق

با ساکشن قوی می توان ترشحات ته تنفس بیمار را خارج کرد. این روش اغلب با استفاده از یک سیستم تهویه مانند لوله تراکئوستومی انجام می شود. در این نوع ساکشن، مخاط از انتهای نای در ریه ها و محلی به نام کارینا (قسمتی که نای به دو نایژه تقسیم می شود) جمع آوری و خارج می شود. این روش طبق ویزیت پزشک در منزل در شرایط اورژانسی اتفاق می افتد که ترشحات را نمی توان با روش های دیگر خارج کرد و بیمار مضطرب و احساس افسردگی می کند.

• ساکشن ریه

فرآیند حذف ترشحات و مخاط از بینی، گلو، نای و دهان را خلط می گویند. این عمل توسط ابزاری به همین نام انجام می شود. به دلیل تجمع مخاط در بینی، دهان، حلق و نای در بیماران مبتلا به مشکلات تنفسی، راه هوایی مسدود شده و تنفس دشوار می شود. علاوه بر این، کسانی که به هر دلیلی از سرفه و خلط رنج می برند، ممکن است روند تنفس را با مشکل مواجه کنند. ساکشن بیمار در هر دوی این موارد مهم است.

نکات مهم هنگام ساکشن

• روش همکاری  و علت انجام ساکشن را برای بیمار توضیح دهید.
• محیط و تجهیزات لازم را آماده کنید.
• بهتر است در صورت امکان از کاتترهای کوچکتر استفاده کنید.
• ضخامت راه هوایی در بزرگسالان نباید از نصف قطر داخلی راه هوایی تجاوز کند.
• برای آماده سازی بیماران چه بزرگسال یا کودکان برای ساکشن ابتدا به بیمار اکسیژن 100% داده و مقدار fio2 را به 10% در نوزاد افزایش دهید. این کار 30 تا 60 ثانیه قبل از ساکشن به ویژه برای بیماران هیپوکسیک توصیه می شود.

علت ساکشن کردن چیست ؟

هدف از ساکشن ممکن است کمک به حذف مواد زائد مانند خون، مایع استفراغ شده و مخاط از مجاری تنفسی افرادی باشد که نمی توانند سرفه کنند. همچنین در بیماران با سطح هوشیاری پایین، ساکشن باعثحفظ رطوبت در ناحیه تنفسی، دفع مایعات از دهان و سیستم تنفسی به ویژه ریه ها و حلق می شود. بیماری هایی مانند کرونا دلتا نیاز به ساکشن ریه دارند.

ساکشن راه هوایی یک اقدام حیاتی است که برای بیمارانی که قادر به باز نگه داشتن راه هوایی خود به صورت مستقل نیستند انجام میشود و در شرایط زیر انجام میشود:

• وجود راه هوایی مصنوعی (مثل لوله تراکئوستومی یا اندوتراکئال)
• اختلالات نوروموسکولار
• کاهش سطح هوشیاری
• ترشحات بیش از حد
• خطر آسپیراسیون (رفتن ترشحات به ریه)

افراد نیازمند به ساکشن حلق و ریه

افرادی که به ساکشن حلق و ریه نیاز دارند عمدتاً زنان، مردان، سالمندان، کودکان و نوزادان مبتلا به بیماری های تنفسی یا افرادی با سطح هوشیاری پایین هستند. همانطور که اشاره کردیم افرادی که به دلیل تجمع مخاط در مجاری تنفسی مشکل ورود هوا به ریه دارند باید از ساکشن به مدت روزانه سه یا چهار بار استفاده کنند. برای انجام این عمل باید از افراد حرفه ای استفاده شود. این افراد باید میزان ساکشن مورد نیاز هر بیمار را به خوبی تشخیص دهند. مکش نامناسب باعث ماندن مقداری خلط در مجاری تنفسی می شود. خلط باقی مانده باعث عفونت های تنفسی و ریوی شده و وضعیت بیمار بدتر می شود.

به خاطر داشته باشید که برای خروج خلط از مجرا های تنفسی نباید به صورت افراطی از ساکشن استفاده کرد. زیرا شدت مکش بالا می تواند تولید خلط را افزایش دهد. این به نوبه خود باعث انسداد بیشتر راه های هوایی و افزایش تنگی نفس بیمار می شود. ساکشن بیمار در موارد زیر قابل استفاده است:

• افزایش سرفه های بیمار
• مشکل بیمار در تنفس
• صدای تنفس بسیار سریع در بیمار
• شنیدن صدای غرغر هنگام نفس کشیدن بیمار

اگر بیمار مشکوک به ساکشن باشد. (این امکان وجود دارد که آب یا غذا به جای گلو وارد ریه های بیمار شود.)

عوارض ساکشن

هیچ مانعی برای ساکشن ریه و حلق وجود ندارد. نیازهای بیمار اولویت ساکشن را تعیین می کند. ساکشن هم مانند سایر درمان ها عوارض و خطراتی دارد. پزشک سابقه بیمارانی مانند برادی کاردی، هیپوکسی و غیره را ارزیابی خواهد کرد و اقدامات احتیاطی انجام خواهد شد.

در نهایت، اگر مزایای استنشاق بیشتر از خطرات باشد، یک دستگاه استنشاقی تجویز می شود. اگر فرد مسن باشد، فردی با عنوان پرستار سالمند در منزل و فردی آموزش دیده کمک خوبی برای او خواهد بود. همچنین در صورتی که بیمار شما نیاز به پرستاری داشته باشد میتوانید نسبت به استخدام پرستار بیمار در منزل نیز اقدام نمایید.

نکات مهم در مورد انجام ساکشن ترشحات بیمار

از نظر خدمات پرستاری در منزل ارسطو در مورد ساکشن ترشحات ریوی بیمار یک نکته مهم وجود دارد. اکثر افرادی که اکثرا از اقوام و دوستان بیمار هستند، با در نظر گرفتن وضعیت بیمار خروپف یا خس خس و سایر صداهای بیمار، تصور می کنند که با ساکشن بیمار در منزل این حالت برطرف می شود. علت ایجاد صدا تشخیص داده می شود و نحوه حذف آن باید توسط پرسنل پزشکی انجام شود. ساکشن ریوی خانگی تنها زمانی قابل  انجام است و موثر است که ترشحات در گلوی بیمار باشد و با ساکشن خارج شود و اگر علت آن ادم ریوی یا ترشحات درون خود ریه باشد قابل انجام نیست و باید فرد به بیمارستان منتقل شود. توجه داشته باشید که ساکشن بیمار در منزل و حتی در یک مرکز درمانی یک روش خاص و مهم است و عدم درک بیمار از ساکشن و نحوه استفاده از دستگاه ساکشن می تواند او را در معرض خطر قرار دهد. در نتیجه راه هوایی منجر به تنگی نفس می شود و نرسیدن اکسیژن و هوا به بیمار باعث مرگ او خواهد شد، بنابراین به دلیل اهمیت این موضوع، راه هوایی بیمار باید همیشه باز باشد و اکسیژن رسانی انجام شود.

مرحله	اقدام کلیدی	نکته طلایی
۱. ارزیابی	شنیدن صدای غلغل، مشاهده خلط، تنگی نفس	فقط در صورت نیاز (PRN) ساکشن کنید.
۲. آمادگی	شستن دست، پوزیشن نیمه‌نشسته، اکسیژن دادن	به بیمار توضیح دهید و او را آرام کنید.
۳. تنظیمات	بزرگسال: ۱۰۰-۱۵۰ mmHg / کودک: ۸۰-۱۰۰ mmHg	فشار را قبل از اتصال به بیمار تست کنید.
۴. اجرا	ورود بدون مکش، خروج با مکش چرخشی	زمان ساکشن زیر ۱۰ ثانیه باشد.
۵. ریکاوری	دادن اکسیژن مجدد، استراحت ۱ دقیقه‌ای	رنگ چهره و تنفس بیمار را چک کنید.
۶. پایان	شستشوی کاتتر، ثبت مشخصات ترشحات	در صورت مشاهده خون، فشار را کم کنید.

ساکشن ریه اطفال

توجه داشته باشید که در بیماران اطفال به دقت زیادی نیاز داریم، چرا که راه های هوایی در کودکان دارای ویژگی های آناتومیک و فیزیولوژیک خاصی هستند که به مراقبت ویژه نیاز دارند. در ادامه به بررسی برخی از نکات مهم در ساکشن اطفال میپردازیم:

1. راه هوایی باریک‌ تر و دسترسی سخت‌ تر نسبت به بزرگسالان
2. حساسیت بیشتر به تغییرات کوچک در فشار، اشباع اکسیژن و حجم ریه
3. استفاده از فشارهای کنترل‌ شده برای جلوگیری از کلاپس لوب فوقانی راست
4. افزایش احتمال افزایش فشار داخل جمجمه در کودکان با آسیب مغزی هنگام ساکشن به دلیل تحریک تراشه

نحوه ساکشن بیمار

متخصصان باید با مهارت کامل، سایز مناسب کانتر را انتخاب کنند و سپس با تنظیم فشار و مدیریت زمان مکش فرآیند را مدیریت کنند. وضعیت بیمارهمواره باید به دقت پایش شود. در ادامه نکات زیر را در طول انجام ساکشن رعایت نمایید.

1. خودتان را معرفی کنید و هویت بیمار را تایید کنید. روش را توضیح دهید و رضایت بیمار را جلب کنید.
2. بیمار را بررسی کنید و مطمئن شوید که ساکشن لازم است.
3. تمام تجهیزات و ابزارهای لازم برای انجام دادن کار را آماده کنید.
4. بهتر است بیمار را به آهستگی در وضعیت عمودی قرار دهید.
5. پالس اکسیمتری را به بیمار وصل کنید.
6. دست هایتان را بشویید.
7. از وسایل حفاظتی مانند دستکش، پیش بند و محافظ چشم استفاده کنید.
8. کاتتر ساکشن را به شیلنگ ساکشن وصل کنید.
9. کاتتر را به آرامی وارد ورید کرده و از فشار منفی برای خارج کردن کاتتر استفاده کنید.
10. کاتتر و دستکش را در ظرف ضایعات عفونی قرار دهید و خط مکش را با سرم بشویید.
11. آنچه را که انجام می دهید و مشاهده می کنید در پرونده بیمار ثبت و گزارش کنید.
12. برای جلوگیری از آسیب به لایه مخاطی نای، مکش کم عمق و سبک توصیه می شود و زمان هر سیکل ساکشن نباید بیش از 15 ثانیه باشد.

ساکشن بیمار گاهی اوقات می تواند یک اورژانس پزشکی باشد، مراقبین بیمار باید توجه داشته باشند که اگر راه هوایی بیمار به دلیل ترشحات و اجسام خارجی مسدود شده باشد و سطح اکسیژن کاهش یابد، قطعاً بیمار از هوش می رود و احتمال خفگی بیمار وجود دارد در چنین مواقعی حتماً در اسرع وقت با مرکز اورژانس 115 تماس بگیرید تا اقدامات فوریت های پزشکی انجام شود و در صورت عدم وجود اورژانس پزشکی، ما می توانیم با اعزام آمبولانس بیمار شما را از خطر احتمالی نجات دهیم.

در صورتی که بیمار شما نیاز به انجام ساکشن فوری در منزل دارد، میتوانید نسبت به اجاره دستگاه ساکشن از طریق تیم ارسطو اقدام نمایید.

چرا بیماران به ساکشن نیاز پیدا می‌کنند؟

در بیمارانی که نیازمند مراقبت در منزل هستند، این زنجیره دفاعی در نقاط مختلفی دچار گسست می‌شود:

1. اختلال در رفلکس سرفه: در بیماران دچار ضایعات مغزی، سکته مغزی (Stroke) یا کاهش سطح هوشیاری، قوس رفلکس سرفه مختل می‌شود. بیمار ممکن است احساس وجود خلط را داشته باشد اما مغز فرمان لازم برای انقباض عضلات تنفسی را صادر نکند
2. ضعف عضلانی: در بیماری‌های عصبی-عضلانی مانند دیستروفی عضلانی یا آسیب‌های نخاعی، حتی اگر فرمان عصبی صادر شود، عضلات شکمی و بین‌دنده‌ای قدرت کافی برای ایجاد فشار انفجاری لازم برای سرفه مؤثر را ندارند.
3. بای‌پس کردن راه هوایی فوقانی: در بیماران دارای تراکئوستومی یا لوله تراشه، هوا مستقیماً وارد نای می‌شود و از بینی و حلق عبور نمی‌کند. این امر باعث می‌شود سیستم گرم و مرطوب‌سازی طبیعی بدن حذف شود. نتیجه آن، خشک و غلیظ شدن ترشحات و توقف حرکت مژک‌ها است که دفع طبیعی خلط را غیرممکن می‌سازد.
4. دیسفاژی و میکرواسپیداسیون: بسیاری از بیماران سالمند یا سکته مغزی دچار اختلال بلع هستند. تجمع بزاق و غذا در حلق و ورود آن به نای (آسپیراسیون)، نه تنها باعث انسداد فیزیکی می‌شود بلکه ریسک عفونت‌های شدید باکتریایی را به همراه دارد.

بنابراین، ساکشن ریه در منزل یک جایگزین مصنوعی برای مکانیسم سرفه طبیعی است که با اعمال فشار منفی، ترشحات، خون، استفراغ یا اجسام خارجی را از راه هوایی خارج می‌کند تا تهویه آلوئولی و تبادل گازها (اکسیژن و دی‌اکسید کربن) تضمین شود.

چک‌لیست ارزیابی نیاز به ساکشن در منزل

دسته ارزیابی	نشانه‌های کلیدی هشدار دهنده	تفسیر بالینی
دیداری	ترشحات در دهان/لوله، سیانوز (کبودی)، استفاده از عضلات گردن	انسداد مکانیکی و هیپوکسی بافتی
شنیداری	صدای غلغل (Gurgling)، رونکای (Rhonchi)، عدم توانایی سرفه مؤثر	تجمع مایع در راه‌های هوایی بزرگ و نای
لمسی	لرزش قفسه سینه (Fremitus) هنگام تنفس	ارتعاش ترشحات در درخت برونشیال
ابزاری	افت SpO2، افزایش Peak Pressure در ونتیلاتور	افزایش مقاومت راه هوایی و اختلال تبادل گاز
رفتاری	بی‌قراری، اضطراب ناگهانی، اختلال خواب	گرسنگی هوا (Air Hunger) و پاسخ استرسی

ساکشن بیماران سکته مغزی و دیسفاژی

بیماران سکته مغزی اغلب با مشکل بلع (دیسفاژی) و ناتوانی در مدیریت بزاق دست و پنجه نرم می‌کنند. خطر اصلی در این گروه، “آسپیراسیون خاموش” (Silent Aspiration) است، جایی که مواد وارد ریه می‌شوند بدون اینکه بیمار سرفه کند.

• ساکشن دهانی پیشگیرانه: استفاده منظم از یانکور (Yankauer) برای تخلیه بزاق جمع شده در گوشه‌های دهان و حلق، به ویژه قبل از تغذیه و خواب، حیاتی است.
• پوزیشن تغذیه: این بیماران باید هنگام تغذیه کاملاً صاف (۹۰ درجه) بنشینند و تا ۳۰ دقیقه بعد از غذا در همان حالت بمانند. چانه پایین (Chin-tuck) هنگام بلع می‌تواند از ورود غذا به نای جلوگیری کند.
• احتیاط واگال: در بیماران سکته مغزی، ساکشن عمیق می‌تواند باعث تحریک بیش از حد عصب واگ، افت فشار خون و حتی سنکوپ شود. مانیتورینگ دقیق رنگ چهره و هوشیاری بیمار حین ساکشن ضروری است.

ساکشن نوزادان و کودکان

آناتومی راه هوایی نوزادان متفاوت است؛ زبان بزرگتر، نای نرم‌تر و مجاری باریک‌تر هستند. تورم میلی‌متری در نای نوزاد می‌تواند مقاومت راه هوایی را تا ۱۶ برابر افزایش دهد.

• ظرافت ابزار: استفاده از پوآر (Bulb Syringe) یا کاتترهای بسیار نازک (سایز ۵-۸ فرنچ) توصیه می‌شود. قبل از وارد کردن پوآر به بینی، باید هوای آن خارج شود.
• زمان‌بندی: بهترین زمان ساکشن نوزادان قبل از شیردهی است تا با باز شدن راه هوایی، تغذیه راحت‌تر شود و ریسک استفراغ کاهش یابد. ساکشن بعد از شیردهی خطر آسپیراسیون شیر را بالا می‌برد.
• تکنیک آرام‌سازی: نوزاد را قنداق کنید (Swaddle) تا حرکات دست و پا مانع کار نشود و احساس امنیت کند.

ساکشن بیماران تراکئوستومی

این بیماران به دلیل داشتن راه هوایی مصنوعی، مکانیسم‌های طبیعی گرم و مرطوب‌سازی را از دست داده‌اند.

• مراقبت از استوما: پوست اطراف سوراخ گلو باید همیشه خشک و تمیز باشد. ترشحات اسیدی می‌توانند باعث زخم شدن پوست شوند. تعویض پانسمان زیر تراک باید به محض کثیف شدن انجام شود.
• کانولای داخلی (Inner Cannula): بسیاری از لوله‌ها دارای یک لوله داخلی هستند که باید روزانه خارج و تمیز شود. این ویژگی ایمنی مهمی است که در صورت انسداد با پلاک موکوسی، می‌توان به جای تعویض کل لوله، فقط مغزی آن را تمیز کرد.