روش صحیح حمام کردن بیمار در تخت

زمان تقریبی مطالعه: 11 دقیقه

برخی از افراد ناتوان، بیمار یا سالمند نمی توانند تخت خود را برای رفتن به توالت ترک کنند. از آنجایی که این افراد از نظر جسمی ضعیف هستند، ترک تخت و استحمام در محیط لغزنده مانند سرویس بهداشتی می تواند منجر به آسیب های جسمی و به خطر افتادن سلامت آنها شود. از طرفی رعایت بهداشت برای هر فرد زنده ای ضروری است و در صورت عدم رعایت بهداشت خطرات بیشتری برای سلامتی او به همراه دارد.

پس باید روشی وجود داشته باشد که بهداشت افراد معلول و بیمار تحت نظر پرستار سالمند در منزل حفظ شود و در عین حال سلامت آنها به خطر نیفتد. راه حل این مشکل حمام کردن بیماران در رختخواب با استفاده از فوم برای شستن آنها بدون شستشو است.

حمام بیمار در تخت اغلب برای بیماران بستری طولانی مدت در بیمارستان انجام می شود که نمی توانند از رختخواب خارج شوند و خود را تامین کنند. بیماران بدون هوشیاری و کما، بیماران دارای ناتوانی حسی و حرکتی و بیماران مسن و ناتوان در این دسته قرار می گیرند. برای سهولت کار، کمک پرستار یا بهیار می تواند از نفر دوم (یکی از کمک پرستاران) کمک بخواهد. قبل از حمام کردن در رختخواب، از پرستار مسئول بخش باید در مورد مراقبت های ممنوعه یا خاص در حین کار سؤال شود.

هدف حمام بیمار در تخت

اگر عزیزتان به دلیل پیشرفت بیماری زمین گیر شده و مدتی را در رختخواب یا ویلچر سپری می کند تکلیف استحمام و شستن او چیست؟ آیا شستن آن را فراموش کنیم؟ آیا باید به جای استحمام از گلاب و عطر استفاده کرد؟ آیا تعویض مکرر لباس و استفاده از دستمال مرطوب کافی است؟

بیمار در تخت نیز باید به طور مرتب حمام شود تا از بوی نامطبوع، زخم بستر، عفونت و غیره جلوگیری شود. حمام کردن عزیزتان در رختخواب ممکن است در ابتدا دشوار به نظر برسد، اما اگر از راه حل های زیر استفاده کنید، متوجه می شوید که اینطور نیست. نظافت و استحمام بیمار در ایجاد روحیه و بهبود کیفیت زندگی او، مراقبین و مراجعه کنندگان بسیار موثر است. دیدن عزیزانتان با ناخن های کوتاه، موهای مرتب، ریش کوتاه و لباس تمیز بسیار جالب است و نشان دهنده احترام به شخصیت اوست. پس اگر بخواهیم هدف حمام بیمار در تخت را بیان کنیم می توان این گونه بیان کرد:

1. حفظ نظافت و سلامت عمومی بیمار
2. افزایش روحیه بیمار و خانواده بیمار
3. تقویت حس همکاری و مشارکت بیمار
4. پیشگیری از عفونت های بیمارستانی
5. پیشگیری  و درمان زخم بستر

مخالفت بیمار و رعایت حریم خصوصی

با توجه و هوشیاری لازم، بیمار در رختخواب ممکن است در برابر حمام کردن مقاومت کند، پرخاشگر باشد و تمایلی به درآوردن لباس در مقابل دیگران نداشته باشد. اگر بیمار را به حمام ببرید و با ویلچر مخصوص در حمام او را تمیز کنید، قطعا بهتر و موثرتر از استحمام در تخت است. اما اگر به دلیل شکستگی لگن و غیره نمی توانید این کار را انجام دهید، باید آن را در رختخواب و تحت نظارت افراد با تجربه این کار را انجام دهید.

برای چه بیمارانی حمام کردن در تخت توصیه می‌ شود؟

بیمارانی که نمی توانند از رختخواب خارج شوند و باید به دستگاه متصل شوند.

• یک بیمار بیهوش
• بیماران در کما
• بیماران با محدودیت های حسی و حرکتی
• بیماران مسن و لاعلاج

ممکن است یک پرستار نتواند چنین کاری را انجام دهد بهتر است دو نفر بیمار را حمام دهند تا خسته نشود و کار در سریع ترین زمان ممکن به پایان برسد و علاوه بر آن دقت عمل بیشتر شود. اما چیزی که در انجام این کار باید در نظر داشت این است که در زمانی که بیمار در حال حمام کردن است، هیچکس نباید وارد حمام شود.

در گروه دوم بیمارانی قرار دارند که توانایی ترک تخت را دارند اما توانایی انجام کامل وظایف شخصی را ندارند. زمانی که این بیماران در خانه بستری می شوند، می توانند حرکت کنند، راه بروند، صحبت کنند و برخی از وظایف خود مانند غذا خوردن را انجام دهند. اگر نمی توان این بیماران را برای انجام کارهایی مانند حمام کردن و توالت رفتن تنها گذاشت، باید شخصی از آنها مراقبت کند. به دلیل خطر سرگیجه و حالت تهوع ناشی از مصرف داروهای خاص که پزشک تجویز می کند، پرستار باید همیشه مراقب این بیماران و سالمندان باشد تا اتفاق بدی برای آن ها نیفتد.

وسایل لازم برای حمام بیمار در تخت

قبل از اینکه قطره‌ای آب لمس شود، پرستار ارسطو یک ارزیابی جامع انجام می‌دهد. این ارزیابی شامل چک کردن علائم حیاتی (فشار خون، نبض، دما)، بررسی سطح درد بیمار و اطمینان از تخلیه مثانه و روده است. حمام کردن با مثانه پر می‌تواند باعث ناراحتی شدید یا در بیماران نخاعی باعث دیسرفلکسی شود.محیط اتاق باید برای استحمام ایزوله شود. بستن پنجره‌ها برای جلوگیری از کوران هوا، تنظیم دمای اتاق روی ۲۴ تا ۲۶ درجه سانتی‌گراد و اطمینان از حریم خصوصی (بستن درها و پرده‌ها) الزامی است. تجهیزات باید به گونه‌ای چیده شوند که پرستار بدون نیاز به ترک بالین بیمار، به همه چیز دسترسی داشته باشد. این اصل در کاهش ریسک سقوط بیمار (در صورتی که پرستار برای آوردن صابون دور شود) حیاتی است.

1. پاراوان (جدا کننده فضا با یک سازه متحرک)
2.  ملحفه  بزرگ و معمولی
3. آب گرم با حرارت ۴۳ تا ۴۶ درجه سانتی گراد
4. وسایل اصلاح
5. لگن حمام
6. صابون
7. حوله حمام وصورت و لیف
8. لگن یا لوله ادرار
9. دستکش یکبار مصرف
10. لوسیون یا ماده چرب کننده
11. ناخن گیر
12. لباس تمیز
13. شانه

دسته بندی تجهیزات	اقلام ضروری	توضیحات و کاربرد تکنیکال
محافظت از تخت	زیرانداز ضدآب (Rubber Sheet)، حوله‌های بزرگ	جلوگیری از نفوذ آب به تشک و رشد قارچ در الیاف تشک
شستشو و بهداشت	دو لگن آب (شستشو/آبکشی)، لیف‌های نرم متعدد	قانون “تمیز به کثیف”: استفاده از لیف‌های جداگانه برای صورت و ناحیه تناسلی
شوینده‌ها	صابون با PH خنثی، شامپوی بدون آبکشی، لوسیون	شوینده‌های قلیایی ممنوع؛ لوسیون بر پایه آب برای هیدراتاسیون
ایمنی و راحتی	دماسنج آب، پتوهای نخی سبک (Bath Blanket)	حفظ پوشش بیمار در حین کار؛ دمای آب ۴۰-۳۷ درجه
تجهیزات تخصصی	دستکش یکبار مصرف، سطل زباله عفونی	تعویض دستکش قبل از شستشوی پرینه (ناحیه تناسلی)

آماده شدن برای حمام

• برای آسایش و حفظ حریم خصوصی عزیزانتان به شرح زیر تمهیدات لازم را فراهم کنید.
• پنجره ها را ببندید و در صورت لزوم از بخاری برای گرم کردن اتاق استفاده کنید.
• لگن را با آب گرم با حرارت ۴۳ تا ۴۶ درجه سانتی گراد پر کنید. دمای آب را بررسی کنید تا بیمار دچار سوختگی نشود.
• برای جلوگیری از خیس شدن تخت، یک حصیر یا حوله بزرگ زیر بیمار پهن کنید.
• یک پتو یا حوله روی بیمار پهن کنید و به او کمک کنید لباس خود را در بیاورد. به این ترتیب به حریم خصوصی بیمار احترام می گذارید و او را در حین حمام گرم نگه می دارید.
• برای استحمام از یک صابون و لیف کمک بگیرید و بدن بیمار را با حوله خشک کنید.
• برای خشک شدن، حوله ای را روی پوست بیمار قرار دهید و بردارید. کشیدن حوله روی پوست می تواند به پوست ظریف بیمار آسیب برساند.

روش صحیح حمام کردن بیمار در تخت

پوست سالمندان و بیماران بستری، دستخوش تغییرات ساختاری عمیقی می‌شود. کاهش کلاژن و الاستین، نازک شدن اپیدرم و کاهش ترشح غدد سباسه (چربی)، پوست را به شدت شکننده می‌کند. در بیمارانی که کنترل ادرار یا مدفوع ندارند، رطوبت مداوم باعث پدیده‌ای به نام «ماستراسیون» (Maceration) یا لیچ‌افتادگی می‌شود. پوست ماستره شده، سفید و چروکیده می‌شود و سد دفاعی خود را در برابر باکتری‌ها از دست می‌دهد.استحمام منظم که توسط تیم ارسطو ارائه می‌شود، تنها برای رفع بوی بد نیست؛ بلکه تلاشی استراتژیک برای حفظ PH اسیدی پوست (Acid Mantle) است. استفاده از صابون‌های قلیایی معمولی می‌تواند PH پوست را بالا برده و آن را مستعد عفونت‌های قارچی و باکتریایی کند. بنابراین، انتخاب شوینده‌های متناسب با PH فیزیولوژیک (حدود ۵.۵) و خشک کردن کامل نواحی چین‌دار (زیر بغل، کشاله ران، زیر سینه در بانوان) از اصول بنیادین حمام در بستر است.

1. قبل از شروع کار، خود را به بیمار معرفی کنید و هدف و روش کار را توضیح دهید.
2. دستان خود را بشویید.
3. از حریم خصوصی مناسب برای بیمار اطمینان حاصل کنید.
4. محیط و بیمار را تنظیم کنید. (در صورت لزوم یک حوض یا لوله برای تنظیم دمای اتاق تهیه کنید)
5. تخت را در موقعیت صحیح قرار دهید.
6. بیمار را به پشت قرار دهید. (بالش را بردارید و بیمار را به خود نزدیک کنید).
7. لباس های بیمار را از زیر رختخواب درآورید.
8. سر و صورت بیمار را بشویید.
9. گردن و گوش های بیمار را بشویید و خشک کنید.
10. دست های بیمار را بشویید و خشک کنید.
11. قفسه سینه و شکم بیمار را بشویید و خشک کنید.
12. پاهای بیمار را بشویید و خشک کنید.
13. پشت بیمار را بشویید و خشک کنید و با لوسیون به مدت 3-5 دقیقه ماساژ دهید
14. به بیمار لباس بپوشانید، موهای صورت او را بتراشید و خشک کنید، ناخن ها را کوتاه کنید، ملحفه را عوض کنید و دست ها را بشویید
15. پرونده خود را به پرستار مسئول بخش گزارش دهید

پس از اتمام شستشو، پوست با لوسیون‌های فاقد الکل ماساژ داده می‌شود. لباس‌های تمیز (ترجیحاً نخی و گشاد) پوشانده شده و ملحفه‌های مرطوب تعویض می‌شوند. موها شانه شده و در صورت تمایل بیمار، عطر ملایمی استفاده می‌شود تا حس پاکیزگی کامل شود.

نکات مهم در حمام دادن بیماران

بدن انسان در حین استحمام واکنش‌های همودینامیک پیچیده‌ای نشان می‌دهد. تماس سطح وسیعی از پوست با آب گرم، می‌تواند باعث افت فشار خون (Hypotension) به دلیل گشاد شدن عروق محیطی شود. در بیماران قلبی یا سالمندان ناتوان، این افت فشار می‌تواند منجر به سرگیجه یا حتی سنکوپ شود، حتی اگر بیمار در تخت خوابیده باشد.

به همین دلیل، پروتکل‌های ارسطو تأکید دارند که هرگز نباید تمام بدن بیمار را به یکباره برهنه و خیس کرد. تکنیک «شستشوی ناحیه‌ای» (Segmental Washing) که در آن فقط یک بخش از بدن (مثلاً یک دست) از زیر پتو بیرون آورده شده، شسته و خشک می‌شود و سپس پوشانده می‌شود، برای حفظ دمای مرکزی بدن (Core Temperature) و ثبات همودینامیک ضروری است. دمای آب باید دائماً با دماسنج یا آرنج پرستار چک شود تا در محدوده ایمن (۳۷ تا ۴۰ درجه سانتی‌گراد) باقی بماند.

شیر خواران:

شما باید بلافاصله پس از حمام کردن نوزاد او را خشک کرده و لباس بپوشانید، زیرا آنها قادر به تنظیم دمای بدن خود نیستند و گرما را به سرعت از دست می دهند.

• پرستار کودک در منزل باید بر اساس سطح رشد و تکامل کودک در استحمام شرکت کنید.
• هنگام استفاده از حمام کودک را تنها نگذارید.

سالمندان:

• افراد مسن پوست خشک و شکننده با کاهش خاصیت ارتجاعی دارند.
• برای نرم شدن پوست از صابون کمتر استفاده کنید.
• از پودر استفاده نکنید زیرا باعث خشکی بیشتر پوست می شود و استنشاق آن نیز مضر است.
• افراد سالمند را باید از صدماتی که استحمام با آب داغ برایشان در پی دارد آگاه کرد.

ضایعه نخاعی (SCI) و بحران دیسرفلکسی اتونومیک

در بیماران با آسیب نخاعی بالاتر از مهره T6، حمام کردن می‌تواند محرک دیسرفلکسی اتونومیک باشد؛ یک وضعیت اورژانسی که با افزایش ناگهانی فشار خون مشخص می‌شود. محرک‌هایی مانند آب خیلی داغ، تماس جسم زبر با پوست زیر سطح ضایعه، یا حتی فشار ناشی از مثانه پر در طول حمام، می‌تواند سیستم سمپاتیک را طوفانی کند.

• مانیتورینگ: چک کردن فشار خون قبل و حین حمام.
• مدیریت دما: استفاده از آب ولرم (نه داغ) و جلوگیری از نوسانات دمایی شدید.
• حذف محرک‌ها: تخلیه کامل مثانه و روده قبل از شروع کار.
• اقدام فوری: در صورت مشاهده علائمی مثل سردرد ضربان‌دار، برافروختگی صورت یا تعریق بالای سطح ضایعه، حمام فوراً قطع شده، سر بیمار ۹۰ درجه بالا آورده می‌شود و لباس‌های تنگ آزاد می‌گردند.

زوال عقل (Dementia) و مقاومت رفتاری

بیماران دمانس اغلب حمام کردن را به عنوان تهاجم تفسیر می‌کنند. فراموشی باعث می‌شود ندانند چرا این فرد (پرستار) لباس‌هایشان را در می‌آورد.

• روش “حوله گرم”: پوشاندن بدن بیمار با حوله‌های گرم و مرطوب به جای آب ریختن مستقیم، احساس امنیت بیشتری ایجاد می‌کند.
• توالی معکوس: شستن پاها اول. این کار کمتر تهاجمی به نظر می‌رسد و به بیمار فرصت می‌دهد به دمای آب و لمس پرستار عادت کند.
• حفظ استقلال: دادن یک لیف به دست بیمار و خواستن از او برای شستن دست خودش، حواس او را پرت کرده و حس کنترل را باز می‌گرداند.

تعویض لباس بیمار دارای محلول وریدی:

برخی بیماری‌ها، حمام کردن را از یک امر بهداشتی به یک چالش پزشکی تبدیل می‌کنند. تیم پرستاری ارسطو آموزش‌های ویژه‌ای برای مدیریت این شرایط دیده‌اند.

الف: در آوردن لباس:

1. آستین را با احتیاط بدون محلول وردیدی از تن بیمار خارج کنید.
2. ظرف حاوی محلول وریدی را از پایه سرم خارج کنید.
3. آستین حاوی محلول وریدی را به آرامی نزدیک محل تزریق سرم جمع کنید.
4. ظرف حاوی محلول وریدی را از ناحیه مچ دست تا داخل آستین قرار داده و از ناحیه زیر بغل خارج کنید.
5. ظرف حاوی محلول وریدی را زیر سرم آویزان کنید.

ب: پوشانیدن لباس:

1. آستین بازویی که سرم دارد را در دست خود جمع کنید.
2. یک بطری محلول IV بر پایه سرم مصرف کنید.
3. ظرف محلول وریدی را از زیر بغل تا مچ آستین وارد کرده و سپس خارج کنید.
4. ظرف حاوی محلول وریدی را از پایه سرم آویزان کنید.
5. آستین بازویی که سرم دارد را به آرامی بپوشانید و آن را ثابت کنید.
6. آستین دست دیگر را بپوشانید.
7. فردی که تزریقات در منزل را انجام می دهد باید تداوم و افت سرم را در نظر بگیرد.

بهداشت پس از حمام

کرم مرطوب کننده را روی نواحی خشک پوست مانند پاها و دست ها به آرامی بمالید. سپس حوله ها و پدهای مرطوب را بردارید و به بیمار کمک کنید تا لباس بپوشد. موهای بیمار را شانه کنید. آرایش سبک بیمار زن و اصلاح صورت بیمار مرد می تواند در روحیه او و مراجعه کنندگان موثر باشد.

اگر فرد بیمار در منزل دارید و برای انجام نظافت و استحمام هفتگی به پرستار مجرب نیاز دارید، برای مشاوره و سفارش این سرویس با ما تماس بگیرید. خدمات پرستاری در منزل ارسطو با سالها تجربه و کادری مجرب و شایسته بهترین خدمات را با بهترین قیمت به شما ارائه می دهد. موسسه خدماتی ارسطو با مراقبت کامل و حوصله فراوان تمامی این موارد را در اختیار بیماران عزیز قرار می دهد.

تجهیزات شستشوی بیمار در تخت

ارسطو با ارائه تجهیزات مدرن، محدودیت‌های فیزیکی حمام در منزل را از بین برده است.

روش استحمام	تجهیزات مورد نیاز	مزایا	معایب	مناسب برای
حمام سنتی در تخت (اسفنجی)	لگن، لیف، حوله	ارزان، سریع، کمترین جابجایی	عدم احساس تمیزی عمیق، سرد شدن بیمار	بیماران ICU، بدحال، اینتوبه
وان بادی (Inflatable Tub)	وان بادی، پمپ باد، دوش سیار	غوطه‌وری کامل، ریلکسیشن عضلات، بهداشت عالی	زمان‌بر (باد کردن/تخلیه)، نیاز به کنترل دقیق دما	بیماران نخاعی، شکستگی لگن، هوشیار
صندلی حمام (Shower Chair)	صندلی چرخدار ضدآب، بالابر	شبیه حمام عادی، تخلیه راحت روده/مثانه	نیاز به جابجایی بیمار از تخت (ریسک سقوط)	بیماران سکته مغزی (همی‌پلژی)، سالمندان کم‌توان
کلاه شامپو (No-Rinse Cap)	کلاه مخصوص مایکروویو	بدون نیاز به آب، سریع، گرم و مطبوع	قدرت پاک‌کنندگی کمتر از آب و شامپو	بیماران حساس به سرما، شرایط بعد از عمل

نتیجه‌گیری

استحمام بیمار در تخت، فصل مشترکی از علم پزشکی، هنر پرستاری و مهارت‌های ارتباطی است. این فرآیند اگرچه ظاهراً ساده به نظر می‌رسد، اما نیازمند درک عمیقی از فیزیولوژی، روانشناسی و تکنیک‌های ایمنی است. برند «خدمات پرستاری در منزل ارسطو» با تلفیق این دانش با رویکردی همدلانه و بهره‌گیری از تجهیزات مدرن، استاندارد جدیدی را در مراقبت در منزل تعریف کرده است.

زمانی که پرستار ارسطو با لحنی آرام و اطمینان‌بخش، دست لرزان بیماری را در دست می‌گیرد و با مهارت فنی خود، آبی بر آتش درد و رنج او می‌ریزد، در واقع پیامی فراتر از بهداشت منتقل می‌کند: پیام ارزشمندی، کرامت و امید. برای خانواده‌هایی که در جستجوی این سطح از مراقبت حرفه‌ای و انسانی هستند، ارسطو نه فقط یک ارائه‌دهنده خدمات، بلکه یک همراه مطمئن در روزهای سخت بیماری است.

پرسش و پاسخ‌های متداول (FAQ)

۱. آیا امکان اعزام پرستار آقا برای بیماران مرد وجود دارد؟

بله، حفظ حریم شرعی و راحتی بیمار اولویت ارسطو است. برای بیماران مرد، به‌ویژه در استحمام، اعزام بهیار آقا و برای بانوان، پرستار خانم انجام می‌شود تا بیمار احساس معذب بودن نداشته باشد.

۲. اگر در حین استحمام متوجه زخم بستر شویم، پرستار چه اقدامی می‌کند؟

پرستاران ارسطو آموزش دیده‌اند تا در صورت مشاهده هرگونه تغییر رنگ پوست (حتی قرمزی جزئی که نشانه مرحله یک زخم بستر است)، بلافاصله موقعیت بیمار را تغییر داده و از تجهیزات کاهنده فشار (مثل تشک مواج که قابل اجاره است) استفاده کنند. در صورت نیاز، مشاوره برای پانسمان‌های نوین نیز ارائه می‌شود.

۳. تفاوت وان بادی با حمام معمولی در تخت چیست و کدام بهتر است؟

حمام معمولی (Sponge Bath) فقط سطح پوست را با اسفنج مرطوب تمیز می‌کند و ممکن است بیمار احساس سرما کند. وان بادی اجازه می‌دهد بدن در آب گرم غوطه‌ور شود که هم تمیزی عمیق‌تری دارد و هم اثر درمانی و آرام‌بخشی بر عضلات دارد. اگر شرایط بالینی بیمار اجازه دهد، وان بادی گزینه برتر است.

۴. چگونه می‌توانم مطمئن شوم که پرستار اعزامی قابل اعتماد است؟

تمامی نیروهای ارسطو دارای پرونده پرسنلی کامل، گواهی عدم سوءپیشینه و تضامین معتبر هستند. همچنین عملکرد آن‌ها توسط سوپروایزرهای شرکت به صورت مستمر و از طریق تماس‌های پیگیری کنترل می‌شود.

۵. برای بیماری که سوند ادراری و سرم دارد، حمام خطرناک نیست؟

خیر، اگر توسط متخصص انجام شود. پرستار ابتدا سرم را (در صورت امکان و با دستور پزشک) موقتاً جدا کرده یا با پوشش ضدآب می‌پوشاند. کیسه سوند تخلیه شده و در سطحی پایین‌تر از مثانه فیکس می‌شود تا رفلاکس ادرار رخ ندهد. محل ورود سوند با دقت و تکنیک آسپتیک شسته می‌شود تا از عفونت جلوگیری گردد.