گاواژ چیست؟

زمان تقریبی مطالعه: 11 دقیقه

برخی از بیماری ها و حوادث، افراد را فلج می کند و مجبور می شوند در بیمارستان ها و خانه بمانند. در این شرایط مراقبت از افراد برای جلوگیری از بدتر شدن کیفیت زندگی و افزایش شانس درمان بسیار مهم است. مراقبت از بیمارانی که توانایی بلع را از دست داده اند یکی از چالش های مراقبت از بیماران بستری در بیمارستان است. مراقبت از بیماران گاواژی؛ آموزش تغذیه صحیح از طریق گاواژ، جلوگیری از تجمع مخلوط در ریه و بروز درد فشاری، وظیفه اصلی پرستار است.

سوند معده یا (NG tube) چیست ؟

لوله معده لوله ای است که در هنگام نفخ، غذا را به بدن می برد. در این مدت بیمار نمی تواند غذا بخورد یا آب بنوشد. لوله گاستروستومی یک لوله بلند و نازک است که غذا را از طریق بینی به معده می فرستد. این لوله از مواد نرم و انعطاف پذیر ساخته شده است. در برخی موارد بیمار با کاتتر از بیمارستان مرخص می شود و لازم است پرستار بیمار در منزل دستورالعمل هایی را در مورد نحوه مراقبت از بیماران مبتلا به گاواژ از طریق لوله معده بدانید.

نوع لوله	مدت زمان استفاده	محل قرارگیری	ریسک آسپیراسیون	روش تغذیه مجاز	پیچیدگی مراقبت
NG Tube	کوتاه‌مدت (<۶ هفته)	معده	متوسط	بولوس، متناوب، مداوم	کم (تعویض کنار تخت)
NJ Tube	کوتاه‌مدت (<۶ هفته)	روده باریک	پایین	فقط مداوم (Continuous)	متوسط (نیاز به جایگذاری دقیق)
PEG / G-Tube	طولانی‌مدت	معده	متوسط	بولوس، متناوب، مداوم	متوسط (مراقبت از استوما)
PEJ / J-Tube	طولانی‌مدت	روده باریک	بسیار پایین	فقط مداوم (Continuous)	بالا (ریسک انسداد بیشتر)

گاواژ چیست؟

غذا یکی از نیازهای اساسی هر انسانی است. گاهی اوقات به دلیل بیماری های خاص، بی اشتهایی، اختلالات دهان، جراحی و غیره نمی توان این نیاز اساسی را با تغذیه خوراکی تامین کرد و باید از روش های تغذیه لوله ای استفاده کرد که به آن گاواژ می گویند. . معمولا با این روش لوله از طریق بینی وارد معده می شود. تغذیه لوله ای کوتاه مدت و بلندمدت است اما در اغلب موارد پس از مدت کوتاهی، فرد توانایی تغذیه از راه دهان را به دست می آورد و به حالت عادی باز می گردد.

محلول گاواژ چیست؟

غذایی که از طریق لوله وارد معده یا روده می شود محلول نامیده می شود. محلول های گاواژ را می توان به صورت دستی یا تجاری تهیه کرد. راه حل های تجاری شامل کربوهیدرات ها، پروتئین ها، چربی ها، ویتامین ها و مواد معدنی مورد نیاز بدن است. طرز تهیه محلول های خانگی گاواژ بیمارستانی به این شکل است که موادی مانند گوشت، شیر، برنج، موز، عسل را با هم میکس کرده و از یک صافی رد می کنند. سپس از لوله گاواژ آن را به بیمار یا سالمندی که قدرت بلغ خود را از دست داده است می دهند. بنابراین در صورتی که پرستار سالمند در منزل باشید نحوه کار با آن از واجبات کاری برای شما است.

افراد نیازمند دریافت گاواژ

زمانی که بیمار از نظر جسمی قادر به خوردن غذا از طریق دهان نباشد، دچار سوء تغذیه شدید و کاهش وزن و آتروفی عضلانی می شود، در این زمان با کمک ویزیت پزشک در منزل تغذیه با لوله و گاواژ برای بیمار تجویز می کند. برخی از شرایطی که در آن بیمار نیاز به گاواژ دارد نشان داده شده است:

• اختلالات عصبی
• بیماری های حاد ایدز
• بیماری سیستیک فیبروزیس
• آسیب های خاص مغز
• آسیب های خاص در صورت و مری
• بیماری های تنفسی
• جراحی فک و صورت
• آسیب نخاعی
• بی اشتهایی در نارسایی احتقانی قلب یا سرطان
• زنان باردار که گرفتگی شدید را تجربه می کنند
• در مواردی که متابولیسم بدن بسیار بالاست مانند سوختگی شدید
• بیماری که از کمبود انرژی-پروتئین یا اختلال رشد رنج می برد
• سکته مغزی (CVA): سکته مغزی، به‌ویژه در ساقه مغز، می‌تواند رفلکس سرفه و هماهنگی عضلات حلق را مختل کند. بسیاری از این بیماران در فاز حاد و تحت حاد نیازمند گاواژ هستند تا از پنومونی آسپیراسیون جلوگیری شود.
• بیماری‌های پیش‌رونده (ALS, MS, Parkinson): در بیماری اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) و پارکینسون، ضعف پیش‌رونده عضلات زبان و حلق باعث ناتوانی در تشکیل بولوس غذایی و انتقال آن می‌شود. گاواژ در این بیماران نه تنها تغذیه را تضمین می‌کند، بلکه از خستگی مفرط ناشی از تلاش برای غذا خوردن جلوگیری کرده و کیفیت زندگی را بهبود می‌بخشد.
• دمانس و آلزایمر: در مراحل پیشرفته، بیماران ممکن است فرآیند غذا خوردن را فراموش کنند (آگنوزی) یا دچار آپراکسی بلع شوند.
• سرطان‌های سر و گردن: تومورهای دهان، گلو و مری می‌توانند مسیر عبور غذا را مسدود کنند. همچنین، درمان‌هایی نظیر رادیوتراپی و شیمی‌درمانی می‌توانند منجر به موکوزیت شدید (التهاب مخاط) شوند که بلع را دردناک و غیرممکن می‌سازد.
• جراحی‌های دستگاه گوارش: پس از جراحی‌های وسیع معده یا مری، ممکن است نیاز به استراحت ناحیه آناستوموز باشد و تغذیه از طریق ژژنوستومی (J-Tube) انجام شود.
• در طب کودکان، گاواژ برای نوزادان نارس که رفلکس مکیدن و بلع هماهنگ ندارند، یا کودکانی که دچار ناهنجاری‌های مادرزادی مانند آترزی مری یا شکاف کام شدید هستند، حیاتی است. همچنین در کودکان فلج مغزی (CP) که اسپاستیسیتی عضلات مانع تغذیه کافی می‌شود، گاواژ ضامن رشد است.

نحوه مراقبت از بیماران گاواژی در منزل

گاهی به دلیل مشکلات دیگری مانند ناتوانی در بلع ناشی از سکته مغزی، Als، بیماری های عصبی عضلانی و غیره، بیمار نیاز به تغذیه از طریق لوله بینی معده (لوله معده) دارد. این روش برای مدت طولانی 4-6 هفته برای بیمار مناسب است و در صورت ادامه مشکل بلع، پزشک روش دیگری را برای تغذیه انتخاب می کند. در این صورت با ایجاد یک خدمات آی سی یو در منزل برای بیماران مبتلا به گاواژ باید کارهای زیر را انجام دهید:

• اطمینان حاصل می کند که لوله بینی معده در جای خود قرار دارد و آن را به سمت جلو هل می دهد.
• نظارت مستمر بر وضعیت بیمار و ایجاد عملکرد لوله و مراقبت از دهان و بینی و رعایت بهداشت بیمار امری ضروری و لازم است.
• پایش مداوم عوارض احتمالی و برداشتن لوله به موقع برای اذیت نشدن بیمار از وظایف پرستار است.

نحوه کاهش فشار داخل شکم بیمار گاواژی

ممکن است پزشک به شما بگوید که فشار معده سالمندان را با تخلیه هوا قبل و بعد از غذا کاهش دهید. برای کاهش فشار، لوله را برای مدت زمانی که پزشک تجویز کرده است ببندید و به آرامی با مایع موجود در معده مخلوط کنید. برای شستشوی لوله تغذیه و جلوگیری از انسداد باید 30 تا 60 میلی لیتر آب گرم به هر تغذیه یا دارو اضافه شود. در مورد افزایش یا کاهش مصرف آب با پزشک خود صحبت کنید. سالمندانی که از کمبود آنزیم لاکتاز رنج می برند (کسانی که پس از مصرف شیر دچار سوزش سر دل و اسهال می شوند باید از قرص لاکتاز یا سایر لبنیات استفاده کنند).

کاری که خانواده بیمار گاواژ باید انجام دهند، تعیین پرستار بر اساس نیاز بیمار و تعیین تکلیف پرستار وظیفه خصوصی در منزل بیمار است. در صورت نیاز به راهنمایی برای تصمیم گیری در این زمینه، از مشاوره رایگان خدمات پرستاری در منزل ارسطو می توانید بهره مند شوید.

نحوه دادن دارو به بیماران گاواژی

اگر داروی بیمار به صورت قرص است، ابتدا آن را در 1 سی سی آب گرم حل کنید، سپس دارو را در 3 سرنگ بکشید، لوله تغذیه را باز کرده و دارو را به کمک یک سرنگ کاملا استریل وارد گاواژ کنید.

مراقبت از بیمار گاواژی در زمان پریدن غذا به داخل ریه

مقداری غذا یا استفراغ در ریه های بزرگسالان می تواند باعث اسهال شود. اگر بیمار نفس می کشد یا تنفس مشکل دارد، باید فوراً غذا دھی را قطع کنید، بیمار را روی زمین بگذارید و با پزشک تماس بگیرید. اگر بیمار استفراغ کرد پس از یک ساعت دوباره تغذیه او را شروع کنید.

بررسی مداوم بیمار و برقراری عملکرد لوله

اگر از لوله بینی معده برای کاهش فشار معده استفاده شده باشد، معمولاً با ساکشن متناوب و فشار کم همراه است. در صورت استفاده برای تغذیه، نوک آن در فواصل تغذیه مسدود می شود. قبل از دادن هر دارو یا مایعی و انجام  تزریق سرم در منزل، باید مطمئن شوید که لوله در محل مناسب قرار گرفته است. در صورت برداشتن تصادفی لوله پس از جراحی مری یا معده، تعویض آن باید توسط پزشک انجام شود. مقدار تمام مایعات، غذا و مواد شوینده باید به دقت ثبت شود. هر 6 ساعت یکبار با سالین شستشو دهید تا بیمار با ترشحات دچار کاهش الکترولیت نشود. مقدار، رنگ و نوع تمام ترشحات باید هر 8 ساعت بررسی و ثبت شود.

چگونگی خارج کردن لوله گاواژ در منزل

1. 24 ساعت قبل، قرار دادن متناوب لوله برای جلوگیری از حالت تهوع، استفراغ یا نفخ شکم لازم و ضروری است.
2. لوله را با 10 میلی لیتر آب یا سالین بشویید.
3. هنگام برداشتن لوله از دستکش استفاده کنید.
4. 15 تا 20 سانتی متر را به آرامی از لوله جدا کنید. در این زمان انتهای لوله به مری می رسد. بقیه لوله را به سرعت از سوراخ بینی بیرون بکشید.
5. اگر لوله به راحتی بیرون نیامد نباید فشاری وارد کرد و مشکل را به پزشک گزارش داد.
6. پس از برداشتن لوله، قسمت بیرون آورده شده را با پارچه بپیچید، زیرا دیدن این منظره ممکن است برای بیمار خوشایند نباشد. در عین حال از ایجاد لکه بر روی لباس بیمار و لباس خود شما جلوگیری می کند. شستشوی دهان پس از برداشتن لوله بسیار مهم است.

نشانه های مهم در زمان مراقبت از بیماران گاواژی

• در صورت مشاهده مشکل سریعاً از یک تیم خدماتی درخواست اعزام آمبولانس  کرده و بیمار را به مرکز بهداشت برسانید.
• در صورت بروز علائم خونریزی معده مانند استفراغ، مدفوع خونی یا ترشح خونی از پگ سریعا با پزشک معالج تماس گرفته و دستور العمل های لازم را اجرا کنید.
• در صورت بروز علائم انسداد روده مانند تهوع، استفراغ، تورم وجود یک پزشک حاذق در کنار بیمار و کمک گرفتن از راهنمایی های او امری مهم است.

تفاوت گاواژ و لاواژ

در ترمینولوژی پزشکی، درک دقیق واژگان نخستین گام در ایمنی بیمار است. دو اصطلاح «گاواژ» (Gavage) و «لاواژ» (Lavage) که از ریشه فرانسوی مشتق شده‌اند، با وجود شباهت آوایی، اهداف و مکانیسم‌هایی کاملاً متضاد دارند. اشتباه در کاربرد یا درک این دو، می‌تواند تبعات جبران‌ناپذیری در بالین بیمار داشته باشد.

گاواژ (Gavage): تغذیه و حیات‌بخشی

گاواژ به فرآیند انتقال مواد مغذی مایع، داروها و مایعات هیدراتاسیون به معده یا روده باریک از طریق یک لوله تعبیه شده اطلاق می‌شود.3 این روش، شکلی از تغذیه انترال (Enteral Nutrition) است که برای بیمارانی طراحی شده که دستگاه گوارش (GI Tract) فعال و کارآمدی دارند، اما به دلایل مختلف قادر به بلع ایمن نیستند. مزیت اصلی گاواژ نسبت به تغذیه وریدی (Parenteral Nutrition)، حفظ ساختار و موتیلیتی (حرکت) دستگاه گوارش، جلوگیری از آتروفی پرزهای روده و کاهش خطر جابجایی باکتریایی (Bacterial Translocation) است که می‌تواند منجر به سپتیسمی شود.3 گاواژ می‌تواند به عنوان تنها منبع تغذیه یا مکملی برای تغذیه دهانی ناکافی عمل کند و هدف غایی آن تأمین نیازهای متابولیک برای ترمیم بافت، حفظ عملکرد ایمنی و بقای بیمار است.

لاواژ (Lavage): پاکسازی و تخلیه

در مقابل، لاواژ که به معنای شستشو است، فرآیندی برای زدودن و تخلیه محتویات معده می‌باشد. این تکنیک اغلب در شرایط اورژانسی مانند مسمومیت‌های حاد (Ingestion of toxins) یا مصرف بیش از حد دارو (Overdose) به کار می‌رود تا از جذب مواد سمی جلوگیری شود. همچنین در مواردی مانند خونریزی‌های گوارشی فوقانی برای شستشوی خون و لخته‌ها و آماده‌سازی بیمار برای اندوسکوپی استفاده می‌شود. مکانیسم عمل شامل وارد کردن حجم‌های کوچک مایع (معمولاً نرمال سالین) و سپس ساکشن کردن آن است. نکته حائز اهمیت در طب مدرن این است که استفاده روتین از لاواژ معده در مسمومیت‌ها به دلیل خطراتی مانند آسپیراسیون ریوی و آسیب مری، و همچنین اثربخشی محدود اگر بیش از یک ساعت از بلع سم گذشته باشد، به شدت محدود شده است.

ویژگی	گاواژ (Gavage)	لاواژ (Lavage)
هدف اصلی	تغذیه، هیدراتاسیون، تجویز دارو	سم‌زدایی، تخلیه معده، آماده‌سازی قبل از جراحی
جهت جریان	ورود مواد به معده (یک‌طرفه)	ورود و خروج متناوب مایعات (رفت و برگشت)
ماهیت مواد	فرمولای غذایی، آب، داروهای محلول	نرمال سالین، آب ولرم، ذغال فعال (Activated Charcoal)
مدت زمان	می‌تواند مادام‌العمر یا طولانی‌مدت باشد	یک پروسه حاد و کوتاه‌مدت (معمولاً یک بار)
اندیکاسیون کلیدی	دیسفاژی، کما، سوءتغذیه شدید	مسمومیت حاد (زیر ۱ ساعت)، خونریزی معده
ریسک اصلی	آسپیراسیون (در صورت پوزیشن نامناسب)، عدم تحمل گوارشی	آسپیراسیون ریوی، آسیب مخاطی، اختلال الکترولیت

غذاهای مناسب برای گاواژ

استفاده از غذای سفره که میکس و صاف شده است، می‌تواند میکروبیوم روده را بهبود بخشد و حس روانی بهتری به خانواده بدهد. با این حال، چالش اصلی انسداد لوله و عدم تعادل تغذیه‌ای است. برای تهیه یک سوپ گاواژ متعادل (حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ کالری)، ترکیبات زیر پیشنهاد می‌شود (این مقادیر باید بر اساس نیاز کالری محاسبه شده توسط متخصص تغذیه تعدیل شود):

• پایه پروتئینی: ۲۱۵ تا ۲۸۵ گرم گوشت سفید (مرغ یا ماهی) پخته شده + ۱ عدد تخم‌مرغ کامل آب‌پز. پروتئین برای حفظ توده عضلانی و جلوگیری از تحلیل بدن حیاتی است.
• پایه کربوهیدرات: ۸۶ گرم برنج کاملاً پخته (کته نرم) + ۷۵ گرم پودر مالتودکسترین (مانند کربومس) برای افزایش کالری بدون افزایش حجم زیاد.
• سبزیجات و فیبر: ۱۳۰ گرم سبزیجات برگ سبز (تره، جعفری)، ۱۵۰ گرم گوجه‌فرنگی پوست‌کنده، ۱۰۰ گرم هویج یا کدو حلوایی پخته، ۲۴۰ گرم لوبیا سبز. این ترکیبات ویتامین‌ها و فیبر لازم برای کارکرد روده را تأمین می‌کنند.
• چربی‌های سالم: ۹ قاشق مرباخوری روغن مایع گیاهی (کانولا یا زیتون) برای تأمین اسیدهای چرب ضروری و انرژی متراکم.
• مایعات و افزودنی‌ها: آب ۴ عدد سیب (برای پتاسیم و ویتامین)، ۱ قاشق غذاخوری عسل (در غیر دیابتی‌ها)، ۳ فنجان ماست (ترجیحاً پروبیوتیک برای فلور روده)، مقدار کمی نمک یددار.

فرآیند آماده‌سازی:

1. تمامی مواد (گوشت، برنج، سبزیجات) باید کاملاً پخته شوند.
2. مواد با یک میکسر قوی (Blender) و آب کافی مخلوط شوند تا به قوام یکدست برسند.
3. مهم‌ترین مرحله: مخلوط حاصل باید دو بار از صافی فلزی ریز عبور داده شود تا هیچ ذره جامدی باقی نماند. پوست گوجه، دانه‌های میوه یا الیاف گوشت می‌توانند بلافاصله لوله را مسدود کنند.
4. غلظت نهایی باید به گونه‌ای باشد که از سرنگ گاواژ به راحتی و بدون فشار زیاد عبور کند.

عوارض گاواژ

از عوارض گاواژ بیمار میتوان به موارد ذیل اشاره نمود:

انسداد لوله (Tube Occlusion) و واکاوی علمی نوشابه

انسداد لوله کابوس مراقبین است.

• پیشگیری: شستشوی منظم، حل کردن کامل داروها.
• درمان: اولین خط درمان، استفاده از آب گرم و تکنیک مکش-فشار (Push-Pull) ملایم با سرنگ است.
• افسانه کوکاکولا: یک باور غلط رایج، استفاده از نوشابه‌های گازدار (مانند کوکاکولا) یا آبمیوه اسیدی برای باز کردن لوله است. مطالعات علمی نشان داده‌اند که اسیدیته این مواد می‌تواند باعث دناتوره شدن پروتئین‌های باقی‌مانده در لوله و ایجاد لخته‌های سخت‌تر شود.علاوه بر این، قند موجود در آن‌ها محیط را برای رشد باکتری مساعد می‌کند.
• راهکار علمی: اگر آب گرم موثر نبود، استفاده از محلول‌های آنزیمی (تجویز شده توسط پزشک، مانند ترکیب قرص پانکراتین خرد شده و بی‌کربنات سدیم حل شده در آب) موثرترین و ایمن‌ترین روش برای هضم لخته‌های پروتئینی است.

سندرم کوبنده مدفون (Buried Bumper Syndrome – BBS)

این عارضه خطرناک و اختصاصی لوله‌های PEG است. زمانی رخ می‌دهد که فشار مداوم و بیش از حدِ دیسک (Bumper) خارجی روی پوست شکم، باعث کشیده شدن دیسک داخلی به داخل دیواره معده و نهایتاً دفن شدن آن در زیر مخاط معده می‌شود.

• پاتوفیزیولوژی: ایسکمی بافت بین دو دیسک منجر به نکروز و رشد بافت روی دیسک داخلی می‌شود.
• علائم: عدم امکان حرکت دادن یا چرخاندن لوله، درد شکم، نشت غذا از کنار لوله، و مقاومت در برابر تزریق غذا.
• پیشگیری: آموزش حیاتی به خانواده این است که دیسک خارجی نباید سفت باشد. باید حدود ۰.۵ تا ۱ سانتی‌متر فضای آزاد (Wiggle room) بین دیسک و پوست وجود داشته باشد. همچنین، لوله PEG باید روزانه چرخانده و کمی به داخل و خارج حرکت داده شود (بعد از التیام اولیه زخم) تا از چسبندگی جلوگیری شود.

پنومونی آسپیراسیون (Aspiration Pneumonia)

خطرناک‌ترین عارضه گاواژ است.

• علل: خوابیدن صاف حین تغذیه، جابجایی لوله، ریفلاکس شدید، حجم بالای باقی‌مانده معده.
• علائم: سرفه حین تغذیه، تنگی نفس، تب ناگهانی، وجود ترشحات به رنگ غذا در ساکشن ریه.
• مدیریت اورژانسی: قطع بلافاصله تغذیه، ساکشن دهان و حلق، قرار دادن بیمار در وضعیت نشسته یا به پهلو، و تماس فوری با خدمات پزشکی (مانند تیم اورژانس ارسطو).

عدم تحمل گوارشی (اسهال و یبوست)

اسهال: اغلب ناشی از آلودگی میکروبی فرمولا (ماندن بیش از حد در دمای اتاق)، تزریق سریع غذا (Dumping Syndrome)، یا عدم تحمل لاکتوز است. راهکار: رعایت زنجیره سرد و بهداشت، کاهش سرعت تزریق، استفاده از فرمولاهای حاوی فیبر محلول.

یبوست: ناشی از کمبود آب آزاد (Free Water) و فیبر است. راهکار: افزایش حجم آب شستشوها و استفاده از پودرهای فیبردار.

گاواژ بیمارستانی در منزل

مرکز خدمات پرستاری ارسطو، فراتر از اعزام نیرو، یک ساختار حمایتی کامل را برای مدیریت ایمن گاواژ در منزل فراهم می‌کند :

1. آموزش چهره‌به‌چهره: پرستاران ارسطو در اولین ویزیت، تمام مراحل را به صورت عملی به خانواده آموزش می‌دهند و تا تسلط کامل مراقب، نظارت می‌کنند.
2. تأمین زیرساخت: گاواژ ایمن نیازمند تجهیزات است. ارسطو امکان اجاره و خرید تخت‌های بیمارستانی (برای زاویه ۳۰ درجه)، پمپ‌های انفوزیون (برای تغذیه دقیق)، دستگاه ساکشن (برای اورژانس‌های آسپیراسیون) و کپسول اکسیژن را فراهم می‌کند.
3. خدمات ویژه (ICU در منزل): برای بیماران با شرایط بحرانی (تراکئوستومی، کما)، تیم‌های تخصصی ICU ارسطو، مدیریت کامل راه هوایی و تغذیه را بر عهده می‌گیرند.
4. پایش زخم و استوما: پرستاران متخصص زخم ارسطو، مراقبت‌های دوره‌ای از محل خروج لوله PEG را برای پیشگیری از عفونت و گرانولوم انجام می‌دهند.

نتیجه‌گیری

گاواژ، پیوندی است میان تکنولوژی پزشکی و نیاز اولیه حیات. اگرچه چالش‌هایی نظیر انسداد لوله، عوارض گوارشی و فشارهای روانی را به همراه دارد، اما با اتکا به دانش به‌روز، رعایت دقیق پروتکل‌های پرستاری (مانند شستشوی منظم و پوزیشنینگ صحیح) و بهره‌گیری از حمایت‌های تخصصی مراکزی چون ارسطو، می‌توان این چالش‌ها را مدیریت کرد. در نهایت، هدف از تمام این اقدامات فنی، حفظ «انسان» در مرکز مراقبت است؛ اطمینان از اینکه بیمار نه تنها زنده می‌ماند، بلکه با کرامت و آرامش در کنار عزیزانش زندگی می‌کند.