سکته مغزی عارضهای است که براساس شدت آن میتواند شرایطی را به همراه داشته باشد، که بیمار نیاز به نگهداری خاصی پیدا کند. در چنین شرایطی بسیار مهم است که در مورد نحوه نگهداری از بیمار سکته مغزی اطلاعات کافی بدست آوریم تا او را با مشکلات دیگری مواجه نکنیم. به این ترتیب پیش از هر اقدامی در جهت پرستاری از این بیماران، با پزشک آنها مشورت کرده و بهترین روش را در پیش بگیرید. برای افراد مسن که با اثرات سکته درگیر هستند، استفاده از کمک پرستار سالمند میتواند کارها را تا حد زیادی راحتتر کند.
سکته مغزی چیست؟
مغز دارای دو نیمکره چپ و راست است. نیمکره راست، وظیفه تفکر و شناخت، کنترل احساسات و درک جهتگیری در فضا یا همان موقعیتیابی را دارد. نیمکره چپ قسمتی است که مهارتهای زبانی و ارتباطی، یعنی صحبت کردن و درک رفتار و صحبت دیگران در آن شکل میگیرند.
زمانی که سکته مغزی رخ میدهد، ممکن است یکی از دو نیمکره یا هردوی آنها تحت تأثیر قرار بگیرند. به این ترتیب میتوانیم عوارض سکته مغزی را به دو دسته تقسیم کنیم:
سکته مغزی نیمکره راست
تشخیص مشکلات ناشی از اختلال در نیمکره راست، ممکن است سخت باشد. نشانههایی مانند کاهش درک اتفاقات، از دست رفتن حافظه کوتاه مدت، کاهش مهارت های شناختی و ناتوانی در قضاوت از علائم این اختلال هستند.
سکته مغزی نیمکره چپ
افرادی که این نوع از سکته مغزی را تجربه میکنند، معمولاً تواناییهای حرکتی خود در سمت راست بدن را از دست میدهند. همچنین مشکلاتی در ادراک و صحبت کردن در سمت راست دهان و صورت از مشکلات معمول این سکته است.
نحوه مراقبت از بیمار سکته مغزی
پرستاری از بیماران سکته مغزی، نیاز به دقت بالایی دارد. با توجه به شرایطی که پیشتر در مورد سکته توضیح دادیم، موارد زیر از اصولی است که باید رعایت شود:
محل زندگی بیمار را امن کنید
همانطور که اشاره کردیم، بیمار ممکن است قوه ادراک و توان حرکت خود را از دست بدهد. بنابراین در مواجهه با اشیاء تیز یا مواد شیمیایی، احتمال رفتار خطرآفرین وجود دارد. توصیه ما این است که چنین وسایلی را از دسترس بیمار خارج کنید.
بیمار را تشویق به توجه کنید
از بیمار بخواهید به محیط توجه کند و درمورد جابجایی وسایل نظر او را بپرسید. اگر چیزی را جابجا کردهاید از او بخواهید تا بگوید پیشتر آن وسیله در کجا قرار داشته است. به این ترتیب میتوانید حافظه و توانایی ادراک او را محک بزنید و به بهبود او کمک کنید.
بیمار را تشویق به پذیرش کمک کنید
بیماران ممکن است به این دلیل که استقلال خود را از دست دادهاند دچار افسردگی شوند یا از کمک خواستن امتناع کنند. در این شرایط باید با نشان دادن خلوص نیت خود، آنها را تشویق به پذیرش کمک کنید و اطمینان بدهید که این کار عزت نفس آنها را از ین نمیبرد و تنها تا بهبود شرایط ادامه دارد.
نسبت به مشکلات حسی بیمار آگاه باشید
در نحوه مراقبت از بیمار سکته مغزی، اصل بر این است که راحتی بیمار فراهم شود. بنابراین با دقت او را زیر نظر داشته باشید و برای مثال اگر در دید چشم چپ خود مشکل دارد، وسایل مورد نیازش را در سمت راست تخت او قرار دهید.
کم کردن آلودگیهای صوتی و بصری محیط
به همریختگی و عوامل حواس پرتی در محیط را به حداقل برسانید. تحریک بیش از حد دیداری یا شنیداری در محیط ممکن است خطرناک و گیج کننده باشد. محیط آرام میتواند به فرد کمک کند تا بر یک کار معین تمرکز کند و قوای شناختی و حسی خود را بازیابد.
با بیمار صحبت کنید
تأمین نیازهای جسمانی تنها بخشی از نحوه مراقبت از بیمار سکته مغزی است. بخش مهم دیگر رسیدگی به نیازهای عاطفی است. حتی اگر بیمار قادر به پاسخگویی کامل نیست با او صحبت کنید و از او سؤال بپرسید. سعی کنید سؤالات را ساده نگه دارید تا او بتواند به آنها پاسخ دهد و یک ارتباط دوطرفه را شکل دهد. به شخص فرصت دهید تا اطلاعات را پردازش کند، بنابراین شمرده و آرام اما با بلندی مناسب صحبت کنید. همچنین در مقابل وسوسه پاسخ دادن به جای بیمار مقاومت کنید و اجازه بدهید خودش تلاش کند.
درمان دارویی سکته مغزی
پرستاری از بیماران سکته مغزی، شامل دادن به موقع دارو به بیمار نیز میشود. درمان دارویی یکی از روشهایی است که در بسیاری از موارد نتیجه میدهد. لیست داروهای سکته مغزی که معمولاً برای بیماران تجویز میشود، موارد زیر هستند:
- پیراستام
- سربرولایزین
- سیتیکولین
- سرترالین
- سومازینا
- کلوپیدوگرل
- سیتالوپرام
- لوتیراستام
- دیپریدامول
- لوودوپا
- تیزانیدین
- آسپرین
- سرترالین آسنترا
- ریوااستیگمین
- کاربامازپین
- والپروات
- فنیتوئین
- آتورواستاتین
- رزوواستاتین
- وارفارین
- اسیتاپرام
در کنار این داروها، مکملهای ویتامین نیز کمک بسیاری میکند تا بیمار بتواند نیروی از دست رفته خود را به مرور بازیابد. علاوهبر درمانهای دارویی، در بسیاری موارد استفاده از فیزیوتراپی، گفتار درمانی و کاردرمانی نیز در دستور کار قرار میگیرد.
نکته مهم در مصرف داروهای مغز
به عنوان پرستار، شما باید لیست داروهای سکته مغزی را به خوبی بشناسید و دقیقاً براساس تجویز پزشک و در زمان مقرر آنها را به بیمار بدهید. زمانبندی درست در این مورد بسیار مهم است.
وقتی در مورد شناخت داروها صحبت میکنم، این مورد را در نظر داریم که تداخل دارو با غذاهای مختلف را بشناسید و درمورد عوارض جانبی آنها نیز اطلاعات خوبی داشته باشید.
شناخت علائم، مینی سکته (TIA)، مراقبتهای ICU و ترخیص
آگاهی از علائم و واکنش صحیح در لحظات بحرانی، مرز باریک بین ناتوانی دائمی و بهبودی کامل است. بسیاری از خانوادهها پس از وقوع حادثه با حسرت میگویند: “ای کاش زودتر فهمیده بودیم”.
- F (Face – صورت): از بیمار بخواهید لبخند بزند. آیا یک طرف صورتش بیحرکت است یا افتادگی دارد؟ این افتادگی معمولاً در گوشه لب یا پلک مشهود است.
- A (Arm – بازو): از او بخواهید هر دو دستش را همزمان بالا ببرد. در سکته مغزی، یکی از دستها ممکن است بیحس باشد، بالا نیاید یا پس از بالا رفتن، بیاختیار پایین بیفتد.
- S (Speech – گفتار): از بیمار بخواهید یک جمله ساده مثل “امروز هوا خوب است” را تکرار کند. آیا کلمات را جویده جویده میگوید؟ آیا صحبتهای شما را درک نمیکند؟ هرگونه تغییر ناگهانی در تکلم زنگ خطری جدی است.
- T (Time – زمان): با مشاهده حتی یکی از این علائم، زمان تماس با اورژانس (۱۱۵) فرا رسیده است. زمان شروع علائم را یادداشت کنید؛ این اطلاعات برای پزشکان در تعیین نوع درمان حیاتی است.
مینی سکته (TIA): زنگ خطر خاموش
گاهی اوقات علائم سکته ظاهر میشوند اما در مدت کوتاهی (معمولاً کمتر از یک ساعت و گاهی تنها چند دقیقه) خودبهخود برطرف میشوند. به این حالت “حمله ایسکمیک گذرا” (TIA) یا اصطلاحاً “مینی سکته” یا “رد کردن سکته” میگویند. خطرناکترین اشتباه در این مرحله، نادیده گرفتن آن به بهانه “خوب شدن” بیمار است.
تحقیقات نشان میدهد که TIA یک هشدار جدی قبل از وقوع طوفان اصلی است. حدود ۲۰ درصد از کسانی که دچار TIA میشوند، در عرض ۹۰ روز آینده دچار سکته کامل خواهند شد و نیمی از این سکتهها در ۴۸ ساعت اول پس از TIA رخ میدهد. بنابراین، حتی اگر علائم پدر یا مادرتان بعد از ۱۰ دقیقه رفع شد، باز هم باید بلافاصله به بیمارستان مراجعه کنید. مدیریت TIA در منزل شامل استراحت مطلق نیست، بلکه شامل پیگیری سریع برای تصویربرداری مغز و شروع داروهای رقیقکننده خون تحت نظر پزشک است.
از مراقبتهای ICU تا چالش ترخیص
بیمار پس از گذراندن مرحله حاد در بخش مراقبتهای ویژه (ICU)، جایی که تحت نظارت دقیق دستگاهها و کادر درمان بوده، مرخص میشود. این انتقال میتواند ترسناک باشد. در بیمارستان، با کوچکترین تغییر در ضربان قلب، پرستار بالای سر بیمار بود؛ اما در خانه چه؟
فرآیند ترخیص باید شامل یک برنامهریزی دقیق باشد. قبل از خروج از بیمارستان، باید تکلیف موارد زیر روشن باشد:
- وضعیت بلع: آیا بیمار میتواند غذا بخورد یا لوله بینی-معده (NG Tube) دارد؟
- حرکت: میزان وابستگی حرکتی چقدر است؟ آیا به ویلچر، واکر یا تخت بیمارستانی نیاز است؟
- داروها: لیست داروها، دوز دقیق و تداخلات احتمالی باید مشخص شود.
- تجهیزات حمایتی: آیا به کپسول اکسیژن، دستگاه ساکشن یا تشک مواج نیاز دارید؟
اینجاست که خدمات “ICU در منزل” موسسه ارسطو معنا پیدا میکند. این سرویس، اتاق بیمار شما را به یک واحد مجهز بیمارستانی تبدیل میکند، با این تفاوت که بیمار در آرامش خانه خود و در کنار عزیزانش است، اما از همان سطح مراقبت تخصصی بهرهمند میشود.
چه چیزی برای سکته مغزی خوب است
تغذیه در دوران نقاهت سکته مغزی، سوخت بازسازی مغز است. اما چالشهای بزرگی مانند دیسفاژی (اختلال بلع) و بیاشتهایی وجود دارد. حدود نیمی از بیماران سکته مغزی دچار اختلال بلع میشوند. علائمی مانند سرفه حین غذا، صدای خیس بعد از بلع، و نگه داشتن غذا در دهان هشدارهایی برای خطر آسپیراسیون (ورود غذا به ریه) هستند. بر اساس استانداردهای بینالمللی، بافت غذا باید متناسب با توانایی بیمار تعدیل شود:
- رژیم پوره (Level 4): غذاهایی کاملاً یکدست و همگن که نیاز به جویدن ندارند (مانند پودینگ یا ماست چکیده).
- رژیم چرخکرده و مرطوب (Level 5): گوشت چرخکرده نرم با سس غلیظ که ذرات آن جدا نمیشوند.
- رژیم نرم (Level 6): غذاهای پخته شده که با فشار چنگال له میشوند.
- نکته مهم: مایعات رقیق (مثل آب) خطرناکترین بافت برای بیماران دیسفاژی هستند زیرا به سرعت وارد راه هوایی میشوند. باید از پودرهای قوامدهنده (Thickener) استفاده کرد تا مایعات به غلظت شهد یا عسل برسند.
طرز تهیه سوپ برای بیمار سکته مغزی
برای بیمارانی که بلع مشکل دارند، سوپها بهترین راه رساندن مواد مغذی هستند. اما “آب سوپ” کافی نیست؛ سوپ باید غنی (Nutrient-dense) باشد.
سوپ عدس و سبزیجات تقویتی:
- مواد لازم: عدس قرمز (پروتئین گیاهی زود هضم)، هویج و کدو حلوایی (آنتیاکسیدان)، عصاره قلم یا آب مرغ غلیظ (پروتئین و کلاژن)، پودر بادام (چربی سالم).
- روش تهیه: مواد را با آب قلم بپزید تا کاملاً نرم شوند. سپس با گوشتکوب برقی میکس کنید تا بافتی کرممانند پیدا کند. برای افزایش کالری، در انتها یک قاشق خامه یا روغن زیتون به آن اضافه کنید.
- نکات آشپزی: استفاده از زنجبیل و زردچوبه به کاهش التهاب کمک میکند. اگر بیمار یبوست دارد، از سبزیجات فیبردار مثل اسفناج در سوپ استفاده کنید و آن را خوب میکس کنید.
گاواژ در بیماران سکته مغزی
اگر بیمار توانایی بلع ایمن ندارد، پزشک لوله بینی-معده (NG Tube) یا گاستروستومی (PEG) تعبیه میکند. مراقبت صحیح از این لوله حیاتی است:
- پوزیشن: مهمترین قانون! هنگام تغذیه و تا حداقل ۴۵ دقیقه بعد از آن، سر تخت بیمار باید ۳۰ تا ۴۵ درجه بالا باشد. هرگز در حالت خوابیده کامل به بیمار غذا ندهید.
- چک کردن جای لوله: قبل از هر بار تغذیه، مطمئن شوید لوله جابجا نشده است. میتوانید با سرنگ کمی از محتویات معده را بکشید (آسپیره کنید) یا به عدد روی لوله کنار بینی دقت کنید.
- شستشو (Flushing): قبل و بعد از هر بار تغذیه و دادن دارو، لوله را با ۲۰ تا ۳۰ سیسی آب ولرم بشویید تا از رسوب مواد و گرفتگی لوله جلوگیری شود.
- داروها: قرصها را باید کاملاً پودر کرده و در آب حل کنید. هرگز قرص درسته را داخل لوله نریزید. برخی داروها نباید خرد شوند؛ در این مورد با داروساز مشورت کنید.
پرستاران ارسطو آمادگی دارند تا در صورت خارج شدن لوله یا گرفتگی آن، در کوتاهترین زمان در منزل حاضر شده و اقدام به تعویض لوله نمایند، تا نیازی به انتقال پردردسر بیمار به اورژانس نباشد.
بهترین دارو برای بیماران سکته مغزی
داروها در بیماران سکته مغزی خط مقدم دفاع در برابر سکته مجدد هستند. یک دوز فراموش شده میتواند عواقب جبرانناپذیری داشته باشد.
- ضد پلاکتها (مانند آسپرین، کلوپیدوگرل): از لخته شدن خون جلوگیری میکنند.
- ضد انعقادها (مانند وارفارین، ریواروکسابان، اپیکسابان): معمولاً برای بیماران با مشکل قلبی (AFib) تجویز میشود.
- استاتینها (مانند آتورواستاتین): برای کاهش کلسترول و پایداری پلاکهای عروقی.
|
دارو |
تداخل غذایی/دارویی |
پیامد احتمالی |
|
وارفارین |
سبزیجات برگ سبز (ویتامین K)، چای سبز |
کاهش اثر دارو (خطر لخته شدن) |
|
استاتین (آتورواستاتین) |
آب گریپفروت |
افزایش سطح دارو در خون (آسیب کبدی/عضلانی) |
|
آسپرین/کلوپیدوگرل |
مسکنهای NSAID (بروفن، ناپروکسن) |
افزایش شدید خطر خونریزی معده |
|
داروهای فشار خون |
شیرینبیان |
افزایش فشار خون و کاهش اثر دارو |
شرایط نگهداری از بیمار سکته مغزی
این نکته را به یاد داشته باشید، که در زمان پرستاری از بیماران سکته مغزی، ممکن است با چالشهای دیگری مانند، مشکل بلع و جابجایی بیمار با ناتوانی جسمی مواجه باشید. اشراف به اصولی که در این شرایط باید رعایت شود، به شما کمک میکند تا برای بیمار و خودتان اوقات راحتتری را فراهم کنید.
فیزیوتراپی بیمار سکته مغزی
بسیاری از بیماران پس از ترخیص، انرژی یا امکان رفتن مداوم به کلینیک فیزیوتراپی را ندارند. انجام تمرینات در منزل حیاتی است:
- تمرینات دامنه حرکتی (ROM): برای جلوگیری از “شانه یخزده” و کوتاهی عضلات. حتی اگر دست بیمار حرکت ندارد، باید با دست سالم یا کمک مراقب، مچ و آرنج و شانه را روزی چند بار در جهات مختلف حرکت داد.
- تمرینات تعادلی: نشستن لبه تخت بدون تکیه دادن، ایستادن و انتقال وزن از یک پا به پای دیگر، و تمرینات نشست و برخاست (Sit-to-Stand) برای تقویت عضلات چهارسر ران.
- تقویت دست: استفاده از خمیرهای درمانی (Putty)، چلاندن حوله، یا چیدن سکهها برای تقویت مهارتهای ظریف انگشتان.
- آینهدرمانی (Mirror Therapy): قرار دادن آینه بین دو دست و نگاه کردن به تصویر دست سالم در حال حرکت، مغز را فریب میدهد تا تصور کند دست فلج در حال حرکت است و این به بازسازی عصبی کمک میکند.
گفتار درمانی بیمار در منزل
آفازی (اختلال زبان) میتواند بسیار ناامیدکننده باشد. تمرینات خانگی باید در محیطی بدون استرس انجام شود:
- نامگذاری: اشیاء روزمره (قاشق، لیوان، در) را نشان دهید و از بیمار بخواهید نام ببرد. اگر نتوانست، حرف اول را بگویید.
- آواز خواندن (Melodic Intonation Therapy): جالب است بدانید بسیاری از بیمارانی که نمیتوانند حرف بزنند، میتوانند آواز بخوانند! این کار از نیمکره راست مغز استفاده میکند و پلی برای بازگشت کلام است.
- تمرینات دهانی: فوت کردن شمع، نوشیدن با نی غلیظ، و حرکات زبان جلوی آینه برای تقویت عضلات دهان.
علت گریه بیمار سکته مغزی
شاید دیده باشید که بیمار ناگهان و بدون دلیل مشخصی شروع به گریه شدید میکند یا در موقعیتی نامناسب میخندد. این حالت “افسردگی” نیست، بلکه یک اختلال نورولوژیک به نام PBA (Pseudobulbar Affect) است. در این حالت، “کلیدِ احساسات” در مغز گیر کرده است. بیمار ممکن است قلباً غمگین نباشد، اما نتواند جلوی اشکهایش را بگیرد.
راهکار: آرام باشید. به او نگویید “گریه نکن”، بلکه بگویید “میدانم دست خودت نیست، من کنارت هستم تا تمام شود”. تغییر وضعیت بدن، تنفس عمیق یا پرت کردن حواس میتواند حمله را متوقف کند.
علت هذیان گفتن بعد از سکته مغزی
عفونتها (مثل عفونت ادراری یا ریوی)، کمآبی بدن یا تغییر محیط میتواند باعث گیجی ناگهانی و هذیان شود. اگر بیمار ناگهان شناخت خود را از دست داد، فوراً به دنبال علت پزشکی باشید.
آسیب به لوب پیشانی مغز (مرکز کنترل رفتار) میتواند باعث شود بیمار صبور شما، ناگهان پرخاشگر، بددهن یا لجباز شود.
مدیریت: این رفتارها را شخصی نگیرید؛ این “بیماری” است که فریاد میزند، نه عزیز شما. محیط را آرام کنید. بحث نکنید. اگر بیمار اصرار دارد که “باید بروم سر کار” (در حالی که بازنشسته است)، به جای انکار، با او همدلی کنید و حواسش را پرت کنید (“باشه، عصر میریم، الان بیا چای بخوریم”).
سکته مغزی در افراد مسن
سالمندان به دلیل کاهش ذخیره فیزیولوژیک بدن، چالشهای پیچیدهتری در بهبودی دارند.
- خطر سقوط: در سالمندان، یک سقوط ساده میتواند منجر به شکستگی لگن شود که خود عاملی مرگبار است. استفاده از محافظهای لگن (Hip Protectors) و نظارت مداوم حین راه رفتن ضروری است.
- پلیفارماسی (تعدد داروها): سالمندان معمولاً داروهای زیادی برای بیماریهای مختلف مصرف میکنند. تداخل این داروها با داروهای جدید سکته باید توسط پزشک داروساز بررسی شود.
- انزوای اجتماعی: افسردگی و انزوا در سالمندان سکتهای بسیار شایع است. حفظ ارتباط با نوه ها، دوستان و حضور در جمعهای خانوادگی (حتی با ویلچر) انگیزهای برای ادامه زندگی است.
- کنترل فشار خون و دیابت: این دو عامل، قاتلان خاموش هستند. کنترل دقیق قند و فشار در منزل با دستگاههای خانگی و ثبت آنها در دفترچه، از سکتههای بعدی جلوگیری میکند.
مراقبت از بیمار سکته مغزی در منزل
سکته مغزی شبیه به طوفانی است که ناگهان در دریای آرام زندگی یک خانواده رخ میدهد. در یک لحظه، همه چیز تغییر میکند؛ نقشها جابجا میشوند، اولویتها دگرگون میگردند و خانه که مأمن آرامش بود، ناگهان باید به یک مرکز مراقبت دقیق تبدیل شود. وقتی پزشک برگه ترخیص را امضا میکند و بیمار از فضای پایششدهی ICU یا بخش مغز و اعصاب مرخص میشود، خانوادهها با ترکیبی پیچیده از شادیِ بازگشت عزیزشان به خانه و اضطرابِ سنگینِ مسئولیت روبرو میشوند. سوالاتی بیپایان ذهن را درگیر میکند: “اگر دوباره اتفاق بیفتد چه؟”، “چگونه او را حمام کنیم؟”، “آیا میتوانم لوله تغذیهاش را تمیز کنم؟”.
تصمیم این که از بیمار در خانه مراقبت کنید یا مراکز نگهداری با شما است. هر تصمیم که بگیرید مطمئناً با در نظر گرفتن شرایط خود و بیمار به آن رسیدهاید. تنها چیزی که اهمیت دارد، این است که چه خودتان چه پرستار متخصص، افرادی متعهد باشید و به بهبود بیمار کمک کنید. اگر نیاز به کمک دارید، میتوانید روی کمک متخصصان ما در مجموعه خدمات پرستاری ارسطو حساب کنید و با خیال راحت بیمار خود را به مراقبتهای دلسوزانه و مسئولانه ما بسپارید.
پرسش و پاسخ (FAQ)
آیا بیماران سکته مغزی میتوانند دوباره به زندگی عادی برگردند؟
بله، مغز قابلیت ترمیم دارد. با شروع سریع توانبخشی و مراقبت صحیح، بسیاری از بیماران توانایی راه رفتن و تکلم را باز مییابند. کلید موفقیت، امید و تداوم در تمرینات است.
اگر پرستار اعزامی با بیمار ما سازگار نبود چه کنیم؟
رضایت شما اولویت ماست. در ارسطو، شما امکان تعویض پرستار را دارید. اگر در دوره آزمایشی یا هر زمان دیگری احساس کردید ارتباط لازم برقرار نشده، سریعاً نیروی جایگزین معرفی میگردد
هزینه نگهداری بیمار سکته مغزی در منزل چقدر است؟
هزینهها بسته به وضعیت بیمار (میزان هوشیاری، وزن، بیاختیاری)، ساعات کاری پرستار و محل سکونت متغیر است. برای دریافت قیمت منصفانه و شفاف، بهترین کار تماس با کارشناسان ارسطو و شرح وضعیت بیمار است.
چگونه بفهمیم بیمار دچار زخم بستر شده است؟
اولین نشانه، قرمزی پوست در نواحی تحت فشار (مثل پاشنه یا باسن) است که با فشار دادن انگشت روی آن، سفید نمیشود. اگر این علامت را دیدید، فوراً با تیم درمان زخم ارسطو تماس بگیرید.
آیا خدمات ارسطو شامل تعویض لوله معده (NG Tube) در منزل هم میشود؟
بله، تمامی اقدامات پرستاری تخصصی از جمله تعویض لوله معده، سوند ادراری و پانسمانهای تخصصی توسط کارشناسان پرستاری ما در منزل انجام میشود.