هر دستگاهی نیاز به نگهداری دارد و اکسیژن ساز نیز از این قاعده مستثنی نیست با این تفاوت که این دستگاه نیازمند نگهداری کمتری میباشد. قبل از اینکه یادبگیریم چگونه از یک دستگاه مراقبت کنیم باید بیاموزیم به چه شکلی از آن استفاده نماییم.
نحوه استفاده از دستگاه اکسیژن ساز
- کابل اصلی دستگاه را به آن متصل نمایید.
- دستگاه را در مکانی قرار دهید که هواگیری آن از اتاق دچار اختلال نشود برای این کار دستگاه باید در فاصله یک متری از دیوار قرار گیرد.
- حتما لیوان مرطوب کننده را متصل نمایید.
- مطمئن شوید که فیلتر خارجی در مکان خود متصل است.
- نازل یا ماسک صورتی را به خروجی اکسیژن متصل نمایید.
- دشتگاه را روشن نمایید
- جریان مورد نیاز اکسیژن را با استفاده از فلومتر تنظیم نمایید.
- با مشاهده حباب در داخل لیوان مرطوب کننده از کارکرد دستگاه مطمئن شوید.
- با استفاده از ماسک و نازل تنفس نمایید
استفاده از محافظ برق
عملکرد ولتاژ برق شهری بر روی این دستگاه بسیار مشهود میباشد. استفاده از یک محافظ برق قدرتمند که توانایی ثابت نگه داشتن ولتاژ را داشته باشد برای این مدل دستگاه ها بسیار با اهمیت است. همچنین در صورتی که نسبت به اجاره دستگاه اکسیژن ساز اقدام کرده باشید، استفاده از محافظ برق ایمنی بیشتری را فراهم می اورد.
مدت زمان استفاده از دستگاه اکسیژن ساز
دستگاههای اکسیژن ساز ثابت برای تأمین نیازهای حیاتی بیمار طراحی شدهاند و قابلیت کارکرد مداوم دارند. با این حال، مدیریت صحیح زمان کارکرد به افزایش طول عمر دستگاه کمک شایانی میکند.
کارکرد مداوم و زمان استراحت دستگاه
دستگاههای اکسیژن ساز ثابت خانگی به گونهای طراحی شدهاند که قابلیت کارکرد ۲۴ ساعته و ۷ روز هفته را دارند. این قابلیت برای بیمارانی که به صورت شبانهروزی به اکسیژن نیاز دارند، ضروری است.
اما استراحت برای دوام دستگاه: کارکرد پیوسته دستگاه باعث گرم شدن و استهلاک قطعات داخلی، به ویژه کمپرسور، میشود. برای افزایش طول عمر مفید دستگاه و جلوگیری از فشار مضاعف بر کمپرسور، توصیه میشود اگر شرایط بالینی بیمار اجازه میدهد (و پزشک آن را تأیید کرده)، دستگاه پس از هر ۷ یا ۸ ساعت کار، به مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه خاموش شود تا خنک شده و استراحت کند. این استراحت کوتاه، کارایی بلندمدت دستگاه را تضمین میکند.
جایگزینی اکسیژن در زمان استراحت دستگاه یا قطعی برق
توقف اکسیژن درمانی برای بیمارانی که نیاز حاد به اکسیژن دارند، میتواند بسیار خطرناک باشد. بنابراین، برنامه استراحت دستگاه یا احتمال قطع برق باید با منبع اکسیژن جایگزین پوشش داده شود.
- کپسول اکسیژن پشتیبان (Back-up): داشتن یک کپسول اکسیژن پر و تنظیم شده به عنوان منبع پشتیبان، در هر خانهای که از اکسیژن ساز استفاده میشود، یک ضرورت ایمنی است . در صورت قطع برق ناگهانی یا نیاز به استراحت دستگاه، بیمار باید فوراً به کپسول منتقل شود تا اکسیژن درمانی بدون وقفه ادامه یابد.
- استفاده از UPS: برای محافظت از دستگاه در برابر نوسانات مضر برق و همچنین پوشش وقفه چند دقیقهای (تا زمان انتقال به کپسول)، استفاده از یک سیستم برق اضطراری (UPS) توصیه میشود. UPSها نوسانات برق را تثبیت کرده و از آسیب به تجهیزات حساس الکترونیکی جلوگیری میکنند. برای دستگاههای ۵ لیتری، معمولاً یک UPS از نوع لاین اینتراکتیو با توان کافی (متناسب با توان مصرفی دستگاه) باید انتخاب شود.
محل قرارگیری دستگاه اکسیژن ساز
دستگاه اکسیژن ساز این توانایی را دارد تا در همه جای منزل شما نگه داری شود اما زمان استفاده از آن باید این مطلب را در خاطر نگه دارید که حداقل یک متر از دیوار، تخت و یا تشک شما فاصله داشته باشد.
کمپرسور موجود در دستگاه نیازمند هوای کافی برای ارسال به داخل دستگاه میباشد و اگر در اطراف فیلتر ورودی دستگاه هوای کافی وجود نداشته باشد نحوه عملکرد دستگاه دچار اختلال شده و اکسیژن ساز دیگر قادر نخواهد بود تا اکسیژن مورد نیاز بیمار را پاسخگو باشد
گرد و غبار اکسیژن ساز
گردوغبار موجود در هوای محیط مهمترین نقش را در تعمیر و نگهداری دستگاه اکسیژن ساز بازی میکند. اگر هوای ورودی دستگاه دارای مقدار قابل ملاحظه ای گرد و غبار باشد آنگاه فیلترهای دستگاه یکی پس از دیگری دچار گرفتگی شده و این فشار زیادی را به کمپرسور دستگاه برای ورود هوا به داخل ستونهای غربالگر ناشی میسازد.
از آنجایی که جدایی گردوغبار از هوای محیط غیرممکن است ولی باید از استفاده دستگاه در مناطق آلوده به گردوغبار پرهیز کرد.
مدت زمان استفاده از دستگاه اکسیژن ساز
دستگاه های اکسیژن ساز به گونهای طراحی شده اند که بتوانند در ۷ روز هفته ۲۴ ساعت روشن باشند اما برای بیشتر استفاده کردن از دستگاه بهتر است پس از گذشت ۷-۸ ساعت دستگاه به مدت ۲۰ الی ۳۰ دقیقه خاموش شود.
پس از ۲۰ الی ۳۰ دقیقه بیمار میتواند دوبار ه برای بازه زمان ۷-۸ ساعته از دستگاه استفاده نماید. برای بیمارانی که دچار مشکل حاد ریوی هستند پیشنهاد میشود تا در زمان استراحت دستگاه از کپسول اکسیژن استفاده نمایند.
تمیز کردن فیلترها
در بعضی مدل های اکسِژن ساز فیلترهای خارجی برای ورودی هوای کمپرسور تعبیه شده است باید توجه کرد که این فیلترها حداقل هفتهای یک بار با آب مقطر شسته شده و کاملا خشک در سر جای خود قرار گیرند. فیلترهای داخلی دستگاه حتما باید توسط سرویسکار مجاز تعویض گردند.
- فیلتر ورودی هوا (فیلترهای خارجی قابل شستشو): فیلتر ورودی هوا را باید حداقل هفتهای یک بار خارج کرده و با آب گرم و صابون ملایم بشویید. قبل از قرار دادن مجدد در دستگاه، مطمئن شوید که فیلتر کاملاً در هوای آزاد خشک شده باشد. هشدار: اگر فیلتر مرطوب باشد، رشد باکتری و قارچ افزایش مییابد. لازم به ذکر است که برخی مدلها مانند Everflo Q فیلتر خارجی قابل شستشو توسط کاربر ندارند.
- لیوان مرطوبکننده: آب داخل لیوان باید حداکثر هر دو یا سه روز یک بار تعویض شود. خود لیوان را نیز باید با آب گرم و مایع ظرفشویی ملایم شسته شود. برای حذف باکتریها و ضدعفونی کردن، میتوانید از محلول سرکه سفید (یک واحد سرکه به سه واحد آب) استفاده کنید، سپس آن را کاملاً آبکشی کرده و بگذارید خشک شود.
- شیلنگها و کانولا/ماسک: کانولای بینی یا ماسک باید هفتگی با آب گرم و صابون ملایم شسته و کاملاً در هوا خشک شوند. در صورت بیمار شدن فرد، دفعات شستشو باید افزایش یابد. کانولاهای بینی معمولاً عمر کوتاهتری دارند و برای جلوگیری از زخم فشاری و عفونت، باید طبق توصیه پزشک (معمولاً هر ۲ تا ۴ هفته) تعویض شوند.
تمیز کردن لیوان مرطوب کننده
- آب تمیز و جوشانده شده باید برای استفاده در لیوان مرطوب کننده قرار گیرد.
- آب ریخته شده در لیوان نباید از بیشینه و کمینه آن تجاوز کند.
- آب داخل لیوان باید حداکثر هر ۲ روز یکبار تعویض شود.
- لیوان مرطوب کننده باید هر ۲ روز یکبار کاملا شسته شود.
اقدامات پیشگیرانه عمومی و شیوه های تمیز کردن
- دستگاه را در مکانهایی که اصطکاک بالا دارد بر روی چرخ حرکت ندهید این امکان وجود دارد که چرخ ها شکسته شوند.
- شیلنگ اکسیژن باید از هرگونه گره خوردگی پارگی دور بماند
- در هیچ حالتی نباید آب بر روی دستگاه ریخته شود
- دستگاه نباید نزدیک آتش نگه داری شود
- بدنه خارجی دستگاه باید همیشه با استفاده از مواد شوینده تمیز نگه داشته شود.
نکات مهم برای محل قرارگیری دستگاه
محل قرارگیری دستگاه اکسیژن ساز حیاتی است. این دستگاه برای کارکرد صحیح نیازمند هوای تازه و گردش هوای مناسب است:
- فضای تنفس و فاصله ایمن: دستگاه اکسیژن ساز باید بتواند هوا را آزادانه مکش کند و گرمای تولید شده توسط کمپرسور را دفع نماید. بنابراین، باید از هر طرف (از دیوار، پرده، مبلمان و رختخواب) حداقل ۳۰ تا ۶۰ سانتیمتر فاصله داشته باشد تا جریان هوا برای عملکرد کمپرسور مختل نشود . قرار دادن دستگاه در فضاهای بسته، کنار پنجرههای آفتابگیر یا محیطهای بسیار گرم باعث خفگی دستگاه، افزایش فشار و کاهش چشمگیر خلوص اکسیژن میشود.
- سطح سخت و صاف: دستگاه باید حتماً روی سطح صاف و سختی مانند کف یا سینی فلزی قرار گیرد. قرار دادن آن روی سطوح نرم مانند فرش، موکت یا رومیزیهای ضخیم اکیداً ممنوع است. این اقدام نه تنها باعث مسدود شدن دریچههای مکش هوا میشود و عملکرد دستگاه را مختل میسازد، بلکه پرزهای فرش را به داخل کشیده و به سیلندرهای زئولیتی حساس دستگاه آسیب جدی وارد میکند.
- پرهیز مطلق از آلودگی محیطی: محیط باید عاری از گرد و غبار، رطوبت زیاد و هر گونه مواد شیمیایی فرار باشد. مکش گازهای بودار مانند ادکلن، اسپریها، مواد شیمیایی تمیزکننده یا مهمتر از همه، دود سیگار توسط کمپرسور، به بستر زئولیت آسیب میرساند و فرآیند تغلیظ اکسیژن را مختل میکند.
تنظیم و اتصال قطعات (گام به گام)
- اتصال ایمن برق: دستگاه را مستقیماً به یک پریز ارت دار وصل کنید تا از شوک الکتریکی و آسیبهای ناشی از آن جلوگیری شود. استفاده از یک محافظ برق مناسب برای مدیریت نوسانات ولتاژ توصیه میشود . با این حال، استفاده از سیم سیار (Extension Cord) برای تغذیه اکسیژن ساز اکیداً ممنوع است، زیرا خطر آتشسوزی و صدمه به موتور دستگاه وجود دارد .
- وصل کردن مرطوبکننده (اگر تجویز شده): رطوبتساز برای جلوگیری از عوارض خشکی مسیر تنفسی و خونریزی بینی بسیار مهم است. لیوان مرطوبکننده را با آب مقطر یا آب جوشانده و سرد شده (آب خالص) پر کنید. هرگز از آب لولهکشی معمولی استفاده نکنید، زیرا رسوبات آن دستگاه را خراب میکند. بطری را تا خط مشخص شده پر کرده و محکم به خروجی اکسیژن وصل کنید.
- اتصال کانولا یا ماسک: لوله اکسیژن را به خروجی دستگاه یا مرطوبکننده متصل کرده و کانولای بینی یا ماسک را روی بیمار قرار دهید. مطمئن شوید که شلنگ کاملاً صاف و عاری از گرهخوردگی باشد تا جریان اکسیژن به بیمار نرسد.
- روشن کردن و انتظار برای خلوص: دستگاه را روشن کنید. بسیار مهم است که اجازه دهید دستگاه حداقل ۱۵ تا ۲۰ دقیقه کار کند تا به حداکثر غلظت اکسیژن برسد. غلظت اکسیژن در دقایق اولیه پایین است و نباید بلافاصله پس از روشن شدن، بیمار از آن استفاده کند.
تنظیم جریان اکسیژن (LPM)
تنظیم جریان اکسیژن فرآیندی کاملاً پزشکی است و باید مطابق با تشخیص و تجویز پزشک متخصص تنظیم شود. دوز اکسیژن بر حسب لیتر در دقیقه (LPM) توسط فلومتر دستگاه (نشانگر جریان) قابل مشاهده است.
- اهمیت پیروی از دوز تجویزی: هرگونه تغییر در تنظیمات جریان اکسیژن، بدون مشورت با پزشک، میتواند برای بیمار خطرناک باشد .
- خطرات دوز نامناسب: استفاده از اکسیژن کمتر از حد تجویز شده (هیپوکسی) میتواند به ارگانهای حیاتی آسیب بزند. از سوی دیگر، دریافت اکسیژن بیشتر از حد نیاز (هیپراکسی) نیز میتواند در برخی بیماران با بیماری مزمن ریوی، انگیزه تنفسی را کاهش داده و عوارض جدی مانند وخامت بالینی ایجاد کند. پایش اشباع اکسیژن خون (SpO_2) برای اطمینان از کفایت دوز حیاتی است.
نکات ایمنی حیاتی (دوری از منابع اشتعالزا)
بالاترین خطر در اکسیژنتراپی خانگی، نه خود دستگاه، بلکه خاصیت اکسیدکنندگی اکسیژن است. این نکته برای تمام خانواده بسیار حیاتی است:
توضیح علمی خطر: اکسیژن به خودی خود قابل اشتعال نیست و نمیتواند آتش ایجاد کند، اما در حضور آن، آتشسوزی به شکل فاجعهبار و بسیار سریع گسترش مییابد. اکسیژن یکی از سه ضلع «مثلث آتش» (سوخت، گرما، اکسیژن) است. غلظت بالای اکسیژنی که دستگاه تولید میکند، باعث میشود هر ماده قابل اشتعالی در محیط (مانند لباس، پرده یا پمادهای روغنی) با کوچکترین جرقه، بسیار سریعتر و داغتر از حالت عادی بسوزد .
منطقه ممنوعه ۳ متری (۱۰ فوت):
- ممنوعیت دخانیات: سیگار کشیدن، پیپ یا هرگونه شعله باز (فندک، شمع، عود) در شعاع حداقل ۳ متری (۱۰ فوت) از دستگاه یا بیمار تحت اکسیژندرمانی، مطلقاً ممنوع است. برخی استانداردها حتی تا ۲.۵ متر را به عنوان حداقل فاصله ایمن از شعله توصیه میکنند.
- حذف مواد نفتی و روغنی: هرگز از پمادها، کرمها یا ژلهای بر پایه روغن یا وازلین در ناحیه صورت یا اطراف دستگاه استفاده نکنید. این مواد در محیط غنی از اکسیژن، به مادهای شدیداً قابل اشتعال تبدیل میشوند. برای رفع خشکی بینی، فقط باید از ژلهای محلول در آب استفاده کرد.
- منابع حرارتی: دستگاه را از وسایل تولیدکننده حرارت یا جرقه (مانند اجاق گاز، بخاری، سشوار، پتوهای برقی یا ریشتراش برقی) دور نگه دارید .
علت بوق زدن دستگاه اکسیژن ساز چیست؟
بوق زدن یا روشن شدن چراغهای هشداردهنده در دستگاه اکسیژن ساز، پیامی اضطراری است که نباید نادیده گرفته شود. دستگاهها برای هشدار در مورد مشکلات فنی یا کاهش خلوص اکسیژن، از سیگنالهای صوتی و نوری استفاده میکنند.
- قطع برق یا ایراد در ولتاژ ورودی: اگر دستگاه از پریز کشیده شود یا ولتاژ ورودی دچار نوسان شود، دستگاه بوق میزند. این بوق گاهی بدون روشن شدن چراغ همراه است و نشاندهنده مشکل در اتصال برق است.
- مسدود شدن جریان (فشار پایین یا بالا): اگر شیلنگ اکسیژن گره خورده، تا شده یا مسدود شده باشد، دستگاه برای غلبه بر مقاومت مسیر، بوق میزند . ابتدا مسیر شیلنگ را بررسی و صاف کنید و همچنین از تمیز بودن فیلترهای ورودی مطمئن شوید.
- افت خلوص اکسیژن: این جدیترین آلارم است که معمولاً با چراغ زرد یا قرمز و بوق ممتد همراه است. سنسورهای داخلی تشخیص میدهند که خلوص اکسیژن تولید شده به زیر ۸۲٪ یا ۸۰٪ افت کرده است . این وضعیت برای سلامتی بیمار بسیار خطرناک است و اغلب ناشی از فرسودگی زئولیت یا خرابی کمپرسور است.
- خرابی سختافزاری داخلی: خرابی کمپرسور، فن یا سایر قطعات حیاتی میتواند منجر به آلارم شود. در صورت بوق بلند و مکرر، فوراً بیمار را به کپسول پشتیبان متصل کرده و دستگاه را خاموش نمایید تا با خدمات فنی تماس بگیرید.
اهمیت سرویس دورهای و تعویض فیلترهای داخلی
دستگاه اکسیژن ساز یک ابزار دقیق پزشکی است و برای حفظ خلوص اکسیژن درمانی نیاز به مراقبت تخصصی دارد.
- سرویس تخصصی منظم: توصیه میشود دستگاه اکسیژن ساز هر شش ماه یک بار یا پس از هر ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ ساعت کارکرد (بسته به دستورالعمل سازنده) توسط تکنسین مجرب سرویس شود. هدف از این سرویس، افزایش عمر مفید دستگاه و تضمین کیفیت اکسیژن خروجی است.
- فیلترهای داخلی و زئولیت: در طول سرویس دورهای، فیلترهای داخلی (مانند فیلتر باکتریال و HEPA) که قابل شستشو نیستند، تعویض میشوند. مهمتر از آن، وضعیت دانههای زئولیت بررسی میشود. این دانهها با گذشت زمان و استفاده مداوم، کارایی خود را در جذب نیتروژن از دست میدهند و در نهایت باید توسط تکنسین متخصص احیا یا تعویض شوند تا خلوص اکسیژن حفظ گردد.
راهنمای محاسبه زمان استفاده از کپسول اکسیژن
اگرچه دستگاه اکسیژن ساز یک منبع بیپایان اکسیژن است، اما کپسول پشتیبان در مواقع اضطراری حیاتی است. دانستن زمان تقریبی اتمام کپسول به خانوادهها این امکان را میدهد تا وضعیت را مدیریت کنند.
ظرفیت کپسول (لیتر) | میزان فلوی تجویزشده (LPM) | زمان تقریبی کارکرد (ساعت) | مناسب برای |
۵ لیتری | ۱ LPM | ۳.۳ | پیادهروی کوتاه یا پشتیبان اضطراری سریع |
۵ لیتری | ۵ LPM | ۱.۰ | تنها برای وقفه کوتاه و ضروری |
۱۰ لیتری | ۲ LPM | ۵.۵ | پشتیبان در هنگام قطعی برق طولانی |
۱۰ لیتری | ۵ LPM | ۲.۲ | پشتیبان در صورت نیاز به دوز بالا |
خلاصه
- از یک محافظ برق خوب استفاده نمایید.
- دستگاه را ۱-۲ متر از دیوار فاصله دار نگه دارید
- کارایی دستگاه را به صورت دوره ای چک نمایید
- برای مدت زمان زیاد از دستگاه استفاده نکنید و استراحت به آن بدهید.
- از آب تمیز و یا جوشیده شده برای مرطوب کننده استفاده نمایید.
تمامی گزینه های بالا میتواند کارایی و طول عمر دستگاه شما را برای مذت زمان بیشتر در حالت عالی نگه دارد و نیاز شما را به سرویس کار به تعویق بیاندازد. اما توجه به این نکته نیز ضروری است که مانند هر دستگاه دیگری ممکن است بدون دلیل این دستگاه از کار بیافتد پس توصیه ما به شما این است که همیشه یک کپسول استاندارد اکسیزن در منزل داشته باشد تا در زمانی که دستگاه دچار مشکل میشود یا برق قطع میشود از آن استفاده نمایید.
پرسش و پاسخ متداول (FAQ)
صدای دستگاه اکسیژن ساز چقدر باید باشد؟
دستگاههای خانگی به دلیل عملکرد کمپرسور، صدای ثابتی تولید میکنند که معمولاً در مدلهای استاندارد زیر ۵۰ دسیبل (Db) است. این صدا مشابه صدای یخچال است. اگر صدای دستگاه ناگهان افزایش یافت یا به شدت تغییر کرد، ممکن است نشاندهنده گرفتگی فیلتر، خرابی فن یا مشکل مکانیکی در کمپرسور باشد که نیاز به بررسی دارد.
آیا وازلین یا پمادهای روغنی برای بینی خشک بیمار قابل استفاده است؟
خیر، مطلقاً ممنوع است. وازلین، کرمها و پمادهای بر پایه روغنهای نفتی (پترولیوم) در محیط غنی از اکسیژن، بسیار قابل اشتعال هستند. استفاده از آنها در نزدیکی کانولای اکسیژن خطر جدی آتشسوزی را به همراه دارد برای رفع خشکی بینی، حتماً از ژلهای محلول در آب، یا سرمهای فیزیولوژیک استفاده کنید.
چگونه دستگاه را در برابر نوسانات برق محافظت کنم؟
علاوه بر محافظ برق استاندارد، با توجه به حساسیت تجهیزات و اهمیت حیاتی آنها، توصیه میشود از یک دستگاه UPS (سیستم برق اضطراری بدون وقفه) با توان مناسب (بسته به توان دستگاه، معمولاً برای مدلهای ۵ لیتری، ۱ تا ۲ کیلووات) استفاده شود UPS نوسانات مضر ولتاژ را خنثی کرده و در زمان قطعی کامل برق، فرصت لازم برای انتقال بیمار به کپسول پشتیبان را فراهم میآورد.
فیلتر داخلی دستگاه چند وقت یک بار باید تعویض شود؟
فیلترهای داخلی (مانند فیلتر باکتریال و فیلتر HEPA) و همچنین دانههای زئولیت، با گذشت زمان اشباع میشوند و باید تعویض یا احیا شوند این کار باید صرفاً توسط تکنسین مجاز و در هنگام سرویس دورهای (معمولاً شش ماه یا هر ۲۰۰۰ ساعت کارکرد) انجام شود و کاربر نباید به قطعات داخلی دست بزند .